Raddir / Voices
Um rímur, þulur, sálma og annað efni á diskinum.
Andri Snær Magnason
Rímur eru séríslensk bókmenntagrein, frásagnarkvæði sem má rekja aftur til 14. aldar. Elsta varðveitta ríman er ríma af Ólafi helga Noregskonungi í Flateyjarbók, fallegri skinnbók frá 1387. Í rímunum rann arfur dróttkvæðanna, með heitum og kenningum sem eru reistar að miklu leyti á norrænu goðafræðinni, saman við frásagnarform riddara- og ævintýrakvæða úr suðri. Heiti eru samheiti algengari orða og eru einungis notuð í skáldskap, t.d. jór sem er hestur og rekkar sem eru menn. Kenningar eru stundum eins og myndrænar gátur og geta verið flóknar enda eiga þær oft rætur að rekja til heiðinna goðsagna. Kenning fyrir himinn er t.d. Austra hjálmur og þá þurfa menn að vita að Austri var einn dverganna sem hélt uppi himninum. Aðrar eru einungis byggðar á myndvísi, blóð er kallað unda bjór, sverða hlynur er hermaður eða maður og unnar jór er skip. Heitin og kenningarnar gerðu það að verkum að málfar rímna er langt frá hversdagslegu máli og nokkra þjálfun þarf til að ná söguþræðinum. Ferskeyttir hættir rímnanna, sem voru nýjung á Íslandi, eiga sér fyrirmyndir víða um lönd en hér þróuðust ótal afbrigði þeirra. Í Bragfræði íslenskra rímna eru dæmi um 2267 bragarhætti, afbrigði 22 grunnhátta. Rímur voru frá fyrstu tíð bókleg grein eftir þekkta höfunda og bárust einkum skriflega milli manna. Talið er að þær hafi ávallt verið kveðnar á svipaðan hátt og hér má heyra. Menn kváðu rímurnar á kvöldvökum upp úr handritum sem gengu milli bæja og oft tóku viðstaddir undir lokatón hvers erindis. Góðir kvæðamenn voru aufúsugestir á hverjum bæ og sumir höfðu það sér til framfæris á veturna að fara á milli bæja og kveða. Erfitt er að skilgreina kveðskapinn en hann liggur á milli talaðs máls og söngs með sérkennilegri raddbeitingu. Kveðskapur var mjög einstaklingsbundinn og oft voru stemmur kenndar við ákveðna kvæðamenn, aðrar urðu víðkunnar. Kvæðamannafélagið Iðunn hefur safnað og gefið út 500 stemmur.
Í hefðbundinni ferskeytlu eru 7 atkvæði í fyrstu og þriðju línu en 6 í annarri og fjórðu línu. Stuðlar og höfuðstafir tengja tvær og tvær línur saman. Tveir stuðlar eru í fyrri línunni og er annar þeirra alltaf í þriðja risi. Höfuðstafur er ávallt í fyrsta risi annarrar línu. Hringhenda var vinsælt afbrigði ferskeytlu og kemur oft fyrir á þessum diski. Hér eru stuðlar og höfuðstafir hringhendu feitletraðir, innrím er undirstrikað en endarím er hefðbundið víxlrím (abab):
Stakan óðum tapar tryggð
týnast ljóðavinir,
auðga þjóð um Íslandsbyggð
aðrir gróðurhlynir.
Í rímnaflokkunum er rakin saga, oftast riddarasaga eða fornaldarsaga, flokkurinn skiptist í rímur sem voru eins og kaflar í sögu. Í upphafi hverrar rímu var yfirleitt mansöngur þar sem skáldið orti um glímuna við skáldskapinn, lofaði konur eða orti um ástarraunir ótengdar söguefninu. Mansöng var þó oft sleppt í flutningi enda þótti hann tefja framvindu sögunnar. Á síðari tímum var hver ríma í rímnaflokki undir sínum bragarhætti. Rímur voru langvinsælasta kveðskapargreinin hér á landi fram undir lok 19. aldar, einkum meðal alþýðu en einnig menntamanna. Oft sættu þær gagnrýni fyrir óhóflega formdýrkun og sögur af risum og riddurum þóttu spilla landslýð. Tilraunir til að beina yrkisefnum rímnaskálda til guðs fremur en trölla báru lítinn árangur, þó eru til nokkrar rímur með Biblíuefni, sbr. Jesú-rímur frá 17. öld. Mörgum þótti kveðandin ófögur saman borið við þýðari tóna sem bárust til landsins frá Evrópu. Það er einstætt í evrópskri bókmenntasögu að kveðskapargrein lifi svo lítið breytt í 600 ár en nú eru rímur nánast útdauðar og elli spennir síðustu kvæðamennina. Lausavísur undir rímnaháttum lifa þó enn ágætu lífi.
Sálmar bárust til Íslands með siðskiptunum á 16. öld og í fyrstu voru flestir þeirra þýddir úr þýsku eða dönsku. Fyrsta sálmabókin var gefin út árið 1589 á Hólum í Hjaltadal af Guðbrandi Þorlákssyni biskupi. Árið 1594 gaf hann út messusöngsbókina Graduale sem var kölluð Grallarinn. Á 17. öld er sálmakveðskapur á íslensku orðinn mjög vinsæll og útbreiddur og allt fram á 20. öld má segja að helstu skáld þjóðarinnar hafi ort sálma. Almennt er talið að með Passíusálmum Hallgríms Péturssonar (1614-1674) sem voru fyrst prentaðir árið 1666 hafi list þeirra risið hæst. Passíusálmarnir voru sungnir daglega á föstunni á íslenskum heimilum og urðu mikilvægur þáttur í menningar- og trúarlífi landsmanna. Algengt var að fólk kynni öll 777 erindin utanað. Engin íslensk bók hefur verið prentuð jafn oft enda fylgdi hún mörgum í gröfina. Í tvær aldir voru sálmar grallarans ein undirstaða söngs á Íslandi, þar til ný hljóðfæri og annar söngháttur barst til landsins um miðja 19. öld og reynt var að laga gömlu sálmalögin að nýju tónkerfi. ,,Nýju lögin” eru nú sungin í kirkjum landsins en í upphafi 20. aldar voru gömlu lögin enn sungin á mörgum heimilum.
Uppruna sagnadansa má rekja til Frakklands á 12. eða 13.öld en þaðan virðist þessi grein hafa breiðst út. Sagnadansar eru þekktir hjá öllum Evrópuþjóðum og líklega hafa þeir fyrstu borist til landsins fyrir siðskipti gegnum Noreg. Tófukvæði er þekkt í Noregi, Danmörku og Svíþjóð en Tófa er íslenskun á kvenmannsnafninu Tove. Íslenska gerðin er um margt frábrugðin hinum og gæti verið allgömul. Hættir sagnadansa eru líkir á öllum Norðurlöndum, hverju erindi fylgir viðlag en stuðlar og höfuðstafir eru notaðir óreglulega. Talið er að sagnadansar hafi verið kveðnir í dansi áður fyrr líkt og Færeyingar gera enn. Andleg yfirvöld á Íslandi börðust gegn dansi og hann mun hafa lagst alveg niður á 18. öld en harðindi eru einnig talin hafa átt sinn þátt í því. Gamankvæðið um prestkonuna hefur að öllum líkindum borist hingað frá Danmörku á 19. öld en kvæðið þekkist einnig í Noregi og Svíþjóð.
Grýlukvæði og Ókindarkvæði voru sívinsælar barnagælur en þær eru báðar undir sama bragarhætti og heitir ,,dragmælt”. Ókindarkvæðið er til í nokkrum gerðum en óvíst er um aldur þess og höfund. Grýla er m.a. nefnd í Snorra-Eddu og Sturlungu frá 13. öld og í fjölmörgum kvæðabrotum en Grýlukvæði séra Stefáns Ólafssonar (1619-1688) er eitt hið elsta sem varðveitt er í heilu lagi. Í því eru jólasveinarnir fyrst nefndir sem synir Grýlu en í þeirri gerð kvæðisins sem flutt er á diskinum er ekki minnst á jólasveina. Stefán samdi einnig Ómennskukvæði sem er ádeila á leti og ómennsku vinnuhjúa og annarra samtíðarmanna. Sagt er að Stefán hafi lesið kvæðið upp við kirkju eftir messu fyrir sóknarbændum sínum, er honum hafi þótt þeir ríða of mikið út og gefa sig við öðru sukki. Kvæðið er ort undir afbrigði af forngríska bragarhættinum hexameter (sexliðahætti). Afbrigðið var mikið notað í latínuskáldskap á miðöldum og kallast leónískur háttur.
Þulur eru nokkuð frjálsar að formi sé miðað við ferskeytluna. Þær eru án erindaskila og söguþráður í þeim er oft ruglingslegur enda virðist hann ekki skipta höfuðmáli. Þulur bárust munnlega milli manna öldum saman og þulubrot og hlutar gátu tengst saman á mismunandi vegu og myndað nýjar þulur. Í Noregi og Færeyjum eru nokkrar þulur skyldar þeim íslensku sem sýnir að þetta er sameiginlegur arfur þessara þjóða og þær gátu borist milli landanna á miðöldum þegar tengsl milli landanna voru nánari og tungumálin líkari en síðar varð. Nafnaþulan er meðal þeirra en hún fylgir oft kúanafnaþulu. Nafnatöl í kvæðum virðast vera ævaforn grein sem byggist á hefð sem er upprunnin í heiðni. Theodóra Thoroddsen orti sín ljóð inn í þuluhefðina og óf gömul þulubrot og atvik úr þjóðsögum saman við þulurnar.
Raddir / Voices
- Valið efni úr segulbandasafni Árnastofnunar með textum og ítarefni á íslensku og ensku.
- Lengd: 62 mín. Bæklingur. 63 blaðsíður.
- Ritstjórn og umsjón: Andri Snær Magnason og Rósa Þorsteinsdóttir.
- Útgefandi: Árnastofnun / Smekkleysa 1998.