Leikskrá Bláa hnattarins

Eftir Andra Snæ Magnason
skrifað fyrir Þjóðleikhúsið 2001

• Tónlist: múm.
• Leikmynd og búningar: Axel Hallkell.
• Dansar: Ástrós Gunnarsdóttir.
• Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmundsson.
• Leikstjórn: Þórhallur Sigurðsson.

• Helstu leikendur:
• Atli Rafn Sigurðarson.
• Bjarni Haukur Þórsson.
• Guðmundur Ingi Þorvaldsson.
• Inga María Valdimarsdóttir.
• Kjartan Guðjónsson.
• Linda Ásgeirsdóttir.
• Marta Nordal.
• Nanna Kristín Magnúsdóttir.
• Valur Freyr Einarsson.

• Villibörn, flugmenn, vargrtré vindköld, skógarbirnir og fleira:
• Anna Brynja Baldursdóttir.
• Atli Þ. Albertsson.
• Árni Egill Örnólfsson.
• Guðjón Davíð Karlsson.
• Halldóra Harðardóttir.
• Sveinn Kjarval.
• Þórdís Elva Þorvaldsdóttir.

Á bak við tjöldin

Andri Snær Magnason

Kæru leikhúsgestir

Oft hefur mann langað til að skyggnast bak við tjöldin í leikhúsi, fá að ganga á staðnum á hringsviðinu, snerta leikmuni eða sjá salinn frá sjónarhóli leikarans eða hreinlega að sjá hvernig leikrit verður til. Þetta er fyrsta leikritið mitt sem kemst á hið dulmagnaða stóra svið Þjóðleikhússins, auk þess sem ég er í þeirri einstöku aðstöðu að vita hvernig leikrit (þetta leikrit að minnsta kosti) varð til frá frumhugmynd til frumsýningar.

Höfundurinn

Andri Snær Magnason

Upphaflega hugmyndin að bláa hnettinum kviknaði í kringum töfraefni sögunnar, fiðrildaduftið, naglasólina og teflon töfraefnið. Ég ímyndaði mér að kannski væri hægt að safna duftinu af vængjum fiðrilda og sáldra því yfir hendur mínar og fljúga sjálfur á meðan sólin skín. Síðan fékk ég fékk pönnu í jólagjöf sem var húðuð með Teflon® töfraefni þannig að ekkert óhreint átti að festast við hana. En pannan var gölluð, efnið flagnaði af og ég át óvart stóran flekk af teflon®efni með pastarétti. Ég ímyndaði mér lengi hvaða áhrif þetta hefði á mig, myndi ekkert óhreint festast við mig framar? Myndi ég verða tilfinningalega teflonhúðaður ef efnið hjúpaði hjartað? Ég ákvað að prófa þessi efni á börnum sem búa á hnetti lengst út í geimnum. Sendi þangað Gleði-Glaum til að sjá hvað myndi gerast.

Þegar ég sá afleiðingarnar af komu Gleði-Glaums komst ég að sagan hafði ískyggilega sterkan boðskap fram að færa, naglasólin, fiðrildaduftið, skýjaúlfurinn, Teflon® töfraefnið og margt annað sem voru hálfgerðir brandarar til að byrja með reyndust hafa ískyggilegar afleiðingar þegar ég skoðaði hnöttinn í heild sinni. Þetta er ádeila sagði einhver. Það er líklega rétt, þetta er ádeila á hnetti. Hnettir gera allt svo flókið, vegna þess að á hverjum hnetti eru svo margar hliðar en sjóndeildarhringurinn er jafnframt svo þröngur að maður gleymir því hvernig menn hafa það hinum megin á hnettinum. Í framtíðinni ætti maðurinn að prófa að búa á einhverju öðru, svífandi pönnuköku, sívalningi eða teningi.

Þegar ég bjó til persónurnar velti ég mikið fyrir mér hvernig þær skyldu vera. Þær persónur sem lifað hafa lengst í ævintýraminni heimsins eru: Rauðhetta, Hans og Gréta, Mjallhvít, Þyrnirós og Siggi kúreki í búkollu. Þetta eru tærar persónur og kannski frekar einfaldar en þær lifa í ljómanum af hinu ótrúlega ævintýri sem þær leiða mann gegnum. Markmiðið var ekki að gera villibörnin of óvenjuleg, ég var hræddur um að draga athyglina frá ævintýrinu. Aðra sögu er að segja um Gleði-Glaum, ég vonaði að með honum hafi mér tekist að skapa illmenni sem er að einhverju leyti ný tegund af illmenni. Maður sem finnst hann sjálfur ekkert vera vondur og lítur heldur ekki út fyrir það. Þeir eru hættulegri en grimmir úlfar vegna þess að það er svo erfitt að vara sig á þeim.

Ég var beðinn um að lesa upp í Þjóðleikhússkjallaranum í janúar 1998. Þar flutti ég söguna í fyrsta skipti opinberlega frá upphafi til enda. Viðbrögðin voru skrítin. Ég byrjaði að skrifa söguna um svipað leyti. Sumarið 1999 fékk leikritið þriðju verðlaun í leikritasamkeppni Þjóðleikhússins, um haustið kom Sagan af bláa hnettinum út á bók hjá Máli og menningu, myndlýst af Áslaugu Jónsdóttur. Áður hafði ég skrifað ævintýri fyrir fullorðna í Engum smá sögum og gefið út ljóðabækurnar Bónusljóð og Ljóðasmygl og skáldarán. Einnig skrifaði ég Náttúruóperuna fyrir leikfélag MH og gaf út ljóðageisladisk með múm sem heitir Flugmaður.

Leikstjóri

Þórhallur Sigurðsson

Þegar sýna skal leikrit er leikstjóri yfirleitt fundinn fyrst. Hann les handritið og ef honum líst vel á þá tekur hann að sér leikstjórnina. Þótt leikstjóri sé yfirleitt ósýnilegur sýningargestum er hann aðalmaðurinn í leiksýningu og andi hans svífur allstaðar yfir vötnum. Þórhallur Sigurðsson leikstýrir Bláa hnettinum en hann er einn af okkar reyndustu leikstjórum. Áður fyrr var hann leikari og lék meðal annars ræningja í Kardimommubænum. Hann hefur leikstýrt mörgum vinsælustu sýningum Þjóðleikhússins fyrir börn og fullorðna og unnið mikið í brúðuleikhúsi og ferðast um víða veröld með sýningar sínar. Leikstjórinn hefur í mörgu að snúast, hann ræður ekki aðeins hver skuli leika hvað og hvernig það skuli gert. Hann er hann líka einskonar framkvæmdastjóri yfir heljarmiklu fyrirtæki þar sem allir vinna að því markmiði að búa til ógleymanlega sýningu.

Leikstjórinn fær til liðs við sig tónlistarfólk, leikmynda- og búningahönnuð, danshöfunda, ljósameistara, sviðsmenn, sýningarstjóra, saumakonur, grímugerðarmenn og marga fleiri. Þegar mest lét voru rúmlega 30 manns að vinna að sköpun Bláa hnattarins. Endanleg útkoma byggist á því að allir hafi unnið eins vel og þeir geta undir styrkri stjórn leikstjóra og jafnvel þótt það takist þó verður enginn galdur nema sagan hafi upphaflega verið góð.

Tónlistin

múm

Hljómsveitina múm skipa fjórar góðar manneskjur, þau Örvar Þóreyjarson Smárason, Gyða Valtýsdóttir, Kristín Valtýsdóttir og Gunnar Tynes. Tónlist múm hefur náð eyrum margra síðustu ár og diskur þeirra, Yesterday was dramatic, today is ok, hefur vakið athygli tónlistaráhugamanna um víða veröld. Múm notar óvenjulega blöndu af hljóðfærum, hljómum og hljóðum til að búa til tónlist. Á tónleikum má sjá þau flytja tónverk með blöndu af hlómþýðum sellóleik, truflunahljóðum í útvarpstæki og melódikuspili á meðan hljómplata með þýskum fuglasöng er spiluð afturábak. Múm hefur einnig samið tónlist fyrir Náttúruóperuna sem Andri Snær skrifaði fyrir leikfélag MH, þau hafa einnig spilað undir geisladisk með ljóðum hans.

Tónlistin við Bláa hnöttinn fæst á www.smekkleysa.net.

Leikmynd

Axel Hallkell

Axel er maðurinn sem bjó til Bláa hnöttinn sem hringsnýst á stóra sviði Þjóðleikhússins. Hann hefur búið til margar fallegar sviðsmyndir í gegnum tíðina, má þar nefna Grandaveg 7 og Sjálfstætt fólk en hann hefur áður unnið með Þórhalli í Þreki og tárum og fleiri sýningum. Leikmyndahönnuðurinn getur farið ýmsar leiðir, hann getur látið byggja heilu borgirnar með húsum og ljósastaurum með miklum tilkostnaði og tilfæringum og hann getur ákveðið að ekkert verði á sviðinu nema hrúga af skóm. Axel hannaði búningana og flugtækin ógurlegu í samvinnu við ákveðna snillinga.

Leikmyndahönnuður og ljósameistari eru í sameiningu hinir mestu galdramenn, þeir geta látið hluti birtast og hverfa, lyftast og svífa og fljúga, þeir geta látið rigna eldi og brennisteini, þeir geta slegið niður eldingum og framkallað hvaða árstíð og tilfinningu sem er.

Danshöfundur

Ástrós Gunnarsdóttir

Þegar leikarar og leikstjóri eru langt komnir með æfingar þá eru hreyfingar leikhópsins stundum klunnalegri en hópur af fótboltamönnum. Danshöfundurinn kemur í spilið um það leyti og vinnur með leikstjóranum. Hann hefur gott auga fyrir hreyfingum og dansi og útfærslum sem eru fallegar á sviði. Ástrós hefur samið dansa fyrir ýmsar sýningar og söngleiki fyrir börn og fullorðna. Hún hefur unnið margar sýningar með Þórhalli leikstjóra, má þar nefna Gauragang, Meiri Gauragangi og Þrek og Tár.

Persónur og leikendur

Kjartan Guðjónsson: Gleði-Glaumur Geimmundsson

Gleði-Glaumur er geðveikislega hress og skemmtilegur geimryksugufarandsölumaður. Hann er margbrotin persónuleiki: Hressari og skemmtilegri en Hemmi Gunn og allir frjálsir útvarpsmenn til samans, hættulegri og slægari en áróðursdeild Landsvirkjunar, ráðabetri en Búkolla en svipar langmest til manns sem seldi langömmu sonar míns 200.000 króna ryksugu. Umfram allt er hann þó mannlegur og nákvæmlega jafn vitlaus og við hin. Kjartan Guðjónsson leikur Gleði-Glaum, hann hefur leikið í Sjónvarpi og í ýmsum leikritum. Mamma hans fæddist á Melrakkasléttu enda er hún systir hans afa í Teigagerði.

Inga María Valdimarsdóttir: Hulda

Amma mín heitir Hulda og systir mín líka. Amma var ein fyrsta konan til að fljúga á íslandi og hún fór með afa í þriggja vikna brúðkaupsferð upp á Vatnajökul árið 1953. Hulda systir er eldri en ég og lumbraði á stóru strákunum ef þeir níddust á okkur yngri bræðrunum. Núna er hún heilaskurðlæknir í Ameríku. Ég hef því alltaf verið mjög montinn af mínum Huldum og þær hafa verið hetjurnar í mínu lífi. Inga María leikur Huldu. Þetta er hennar frumraun hjá Þjóðleikhúsinu en hún hefur leikið í Borgarleikhúsinu.

Atli Rafn Sigurðarson: Brimir

Brimir heitir Brimir vegna þess að Jóni afa mínum fannst það tilvalið nafn á barnið mitt ef það yrði drengur. Afi fæddist á Melrakkasléttu og þangað fara þau Dísa amma á hverju sumri til að breytast í villibörn og éta þar allt sem flýgur, syndir eða flýtur.

Atli Rafn leikur Brimi, hann hefur meðal annars leikið Jónatan Ljónshjarta, Jim í Shopping and Fucking og í Jónsmessunæturdraumi Shakespears. Hann er einn umsjónarmanna Vitans sem er barnaþáttur Rásar 1.

Bjarni Haukur Þórsson: Óli spekingur / Björn Grimmi

„Þið eruð ekki börn! Hvaða vitleysa er þetta?“

Bjarni Haukur hefur áður leikið villimann en hann lék Hellisbúann fyrir 50.000 Íslendinga sem er heimsmet. Bjarni lærði leiklist í Bretlandi. Hér leikur hann Óla speking sem er sveimhuga villibarn sem vill helst af öllu skilja fuglamál. Einnig bregður hann sér í hlutverk Björns Grimma, en það er dapri skógarbjörninn í myrkrinu. Þetta er fyrsta hlutverk Bjarna í Þjóðleikhúsinu.

Nanna Kristín Magnúsdóttir: Margrét villistelpa / Flugnafæla köngurló / Barn í myrkrinu

„Það er komið geimskrímsli! Með átján höfuð og hundrað tær!“

Nanna Kristín hefur leikið í kvikmyndum og mörgum góðum sýningum í Þjóðleikhúsinu og viðar.

Marta Nordal: Dísa / Áttlöpp köngurló / Barn í myrkri

„Ísinn bylgjast eins og bárujárn og svo getur hann allur brotnað og orðið eins og brotajárnshaugur, það er ógnvekjandi en samt fallegt.“

Marta Nordal lék í Bláa herberginu, sem átti ekkert skylt við Bláa hnöttinn. Dísa villistelpa heitir í höfuðið á Dísu ömmu minni.

Valur Freyr Einarsson: Steinar fjallgöngukappi / Örvar, barnið í myrkrinu

„Ég klíni hunang á ennið og festi þar eldflugur. Þá er ég kominn með ennisljós.“

Valur Freyr lærði leiklist í Bretlandi. Hann hefur leikið í mörgum barnasýningum Þjóðleikhússins síðustu ár og lék m.a Baldur í Litlu Hryllingsbúðinni hjá Borgarleikhúsinu. Steinar fjallgöngukappi er bara venjulegur strákur eins og Örvar myrkrabarn.

Guðmundur Ingi Þorvaldsson: Rökkvi / Tígrisdýr

„Þegar tunglið er full fer ég austur að bjarginu bratta og hlusta á vindinn og ölduniðinn. Ég fylgist með leðurblökunum svífa í tunglskininu og sjúga blóð úr selum sem sofa á steinum fyrir neðan.“

Þetta er í fyrsta sinn sem Guðmundur Ingi leikur í Þjóðleikhúsinu. Hann hefur leikið í kvikmynd og á sviði fyrir börn og fullorðna.

Linda Ásgeirsdóttir: Lóa fiðrildastelpa / Hýena / Flækjufótur köngurló / Barn í myrki

„Ég hélt að þið vilduð fá ferskt kjöt og drepa hann sjálf?“

Linda hefur leikið nokkur hlutverk í Þjóðleikhúsinu síðustu ár fyrir börn og fullorðna, þekktust er hún eflaust meðal barna sem Solla Stirða.

Vísindadálkurinn

„Ef börnin eldast ekki, geta þau þá ekki dáið?“

Þegar ég hef lesið söguna fyrir börn í skólum er ég oft spurður hvort börnin séu ódauðleg. Þau eru mörg hundruð ára gömul segi ég, þau eldast ekki og æskubrunnurinn í hjörtum þeirra er ótæmandi.

En geta þau ekki slasast?

Jú það hlýtur að vera.

Þá hljóta þau að geta dáið ef þau detta úr nógu mikilli hæð eða ef villidýr éta þau eða...

Jú væntanlega.

Deyja þau þá ekki út?

Hvernig fjölga þau sér? Hvernig verða ný börn til?

Ég hugsaði þetta mál vel og lengi því ég vissi þetta ekkert frekar en börnin en ég er með kenningu um þetta mál:

Börnin geta dáið. Ef þau falla úr mikilli hæð eða lenda í ljónskjafti eða undir fílsfæti eða undir flóðhestarassi þá geta þau auðveldlega dáið. Þá grafa vinirnir líkama barnsins sem dó og syrgja það. En heilar barnanna eru eins og fræ. Þegar allt nema hauskúpan er orðið að mold þá vaxa tvær spírur upp úr heilanum út um augntóftirnar og upp úr moldinni og þar vex með árunum tré. En inni í þessu tré verður til nýtt barn. Það vex hægt og lengi og horfir á heiminn út um kvistina og lærir mál villibarnanna og veiðitækni. Þegar villibörnunum liggur eitthvað á hjarta hvísla þau leyndarmálum sínum að trjánum. Þegar barnið inni í trénu er orðið nægilega þroskað þá blómstrar tréð, villibörnin flykkast að alls staðar úr skóginum og taka á móti barninu. Barnið skoðar hópinn og finnur þann sem hvíslaði leyndarmálum að trénu. Sá sem hvíslaði verður þá ævivinur barnsins í trénu.

Þetta er bara kenning. En þetta skýrir samt hvers vegna börnin óttast geimskrímsli sem bryður hauskúpur og sýgur úr þeim heilann. Ef heilinn er étinn, er ekkert fræ eftir til að spíra og verða að nýju barni.