Björn S. Stefánsson:
Lýðræðissetrið
Menn eru vanir vandræðum við atkvæðagreiðslu. Þau eru ekki óhjákvæmileg, eins og dæmi sanna. Þegar stjórnvöld ákváðu fyrir nokkrum árum að leggja fyrir þjóðina að kjósa sér blóm, benti framkvæmdastjóri Landverndar, Tryggvi Felixson, ráðamönnum um það mál á, að þeir gætu lent í vandræðum við að túlka niðurstöðuna, ef kosið yrði á sama hátt og þegar forseti Íslands er kosinn, en með því að viðhafa raðval yrði túlkunin einföld. Vandkvæðin, sem búast mátti við, gátu verið þau, að blóm, sem langflestir vildu alls ekki hafa að þjóðarblómi, fengi flest atkvæði, af því að atkvæðin á þau, sem menn sættu sig almennt við, dreifðust. Raðval var viðhaft, eins og Tryggvi mælti með. Einum ráðamanna verkefnisins var reyndar kunnugt um raðval úr starfi sínu í Rannsóknarráði Íslands.
Raðval
Raðval fer þannig fram, að menn raða kostum málsins, eins og þeim sýnist. Unnið er úr röð hvers og eins með því að reikna efsta kostinum jafnmörg stig og kostirnir fyrir neðan eru margir, næstefsta kostinum einu stigi færra og svo framvegis. Ef kjósandi gerir ekki upp á milli tveggja kosta, heldur telur þá jafna (merkir þá með sömu tölu), er skipt á þá þeim stigafjölda, sem falla viðkomandi sætum í hlut. Það gæti verið þannig, að tveir kostir eru í efsta sæti í einni röðinni. Þá fá þeir til helminga þá stigatölu, sem fellur fyrsta og öðru sæti í hlut. Hver röð er eiginlega gerð upp með því að bera alla tvo kosti saman og gefa stig þeim, sem ofar er, eins og um skákmót væri að ræða, og skipta stigi, þegar kostir eru settir jafnir, eins og í jafntefli. Það er ekki hlutverk kjósandans að gefa stigin, hann þarf aðeins að raða.
Lýðræðissetrið í Reykjavíkurakademíunni, þar sem raðvali og sjóðvali er haldið fram, hefur nú fengið aukinn styrk og mannafla. Því er ætlunin að leita uppi ástand og málefni, þar sem þessar aðferðir henta til að ná niðurstöðu. Í Reykjavík verður til að mynda fylgst með, hvernig fram vindur umræðu um úrræði í miðbæjarvandanum í Reykjavík og hvort þar mætti kanna með raðvali, hvaða úrræði fá bestar undirtektir meðal þeirra, sem málið brennur helst á, eða ef til vill öllu heldur finna, hvaða úrræði mundu síst hljóta undirtektir. Vissulega er það stöðugt viðfangsefni stjórnvalds og stjórnmálamanna að kanna mál þannig. Lýðræðissetrið starfar að því að auðvelda mönnum það.
Sjóðval
Af sjóðvali er nokkur reynsla hér á landi, eins og kemur fram í bókinni Lýðræði með raðvali og sjóðvali. Aðferðin er þannig, að taka má fyrir samtímis nokkur afbrigði hvers máls og gefa þeim, sem eru málsmetandi, svo sem íbúum, fulltrúum og fyrirtækjum, kost á að beita atkvæðum, sem menn eiga í sjóði, á afbrigði málsins. Fyrst meta menn, hversu mikilvægt málið er á móti þeim málum, sem vitað er um, að komi til kasta þeirra á næstunni eða búast má við, og meta síðan, hversu mikilvæg afbrigði málsins eru, og bjóða atkvæði fyrir í samræmi við það, en önnur atkvæði geymast á síðari mál. Þeir, sem ráða niðurstöðu málsins, missa atkvæði, en þeir, sem verða undir, halda atkvæðum, þótt þeir hafi boðið þau, og verða þannig hlutfallslega sterkari í síðari málum. Menn fá atkvæði í sjóð sinn við hvert nýtt mál, sem tekið er fyrir. Ég held því fram, að það jafnvægi, sem þarna næst, sé ekki ólíkt því, sem gerist í traustum félagsskap og næst vissulega ekki nema kynni séu náin. Með sjóðvali næst sami árangur, þótt lengra sé á milli þátttakenda.
Mildari málsmeðferð
Hér á við að hugsa til hreppasundrungar, sem oft vill verða. Ég tek dæmi. Þrír hreppar voru sameinaðir fyrir norðan, hver með sinn barnaskóla. Ráðamönnum hins nýja hrepps þótti heppilegt að leggja einn skólann niður. Það kom illa við marga, sem notið höfðu hans, en þeir urðu undir og þótti sárt, voru minnihluti og nutu ekki nægilegs stuðnings utan síns skólahverfis til að hafa sitt fram.
Ef leitað væri álits með sjóðvali á slíkum vettvangi, hefði reynt á, hversu miklu þeir, sem héldu fram litla skólanum, vildu kosta í atkvæðum fyrir hann. Hefði það reynst meira en fjölmennið vildi kosta í atkvæðum til að leggja hann niður, hefðu þeir bjargað skólanum, en orðið í staðinn áhrifaminni í næstu hreppsmálum, samkvæmt lögmáli sjóðvals. Ætla má, að slík málsmeðferð verði mildari og félagsandi verði betri í nýja hreppnum.
Lesendum Sveitarstjórnarmála má vera kunnugt um áðurnefnt rit mitt Lýðræði með raðvali og sjóðval, því að þar var útgáfunnar getið. Svo geta menn kynnt sér málið á vefsíðunni www.simnet.is/bss/. Starfsmenn Lýðræðissetursins eru fúsir til að leggja á ráðin, hvenær hentar að viðhafa raðval eða sjóðval og hvernig best er að standa að verki.
Sveitarstjórnarmálum 1. tbl. 68 2008 25