26. sunnudagur í kirkjuári 2005, Stykkishólmur
Jesús gerir ljóslega grein fyrir því að hann skilur fullkomlega þá þætti sem ekki fylgja með í áhrifaríkri og skarpri dæmisögu hans.
Menn geta gert sér í hugarlund innri baráttuna sem fyrri sonurinn átti í við sjálfan sig þegar hann skoðaði alla kostina, og allt voru það líklega innri þættir, en naumast ytri, sennilega léttvægt allt og hvergi alvarlegt, sem varð til þess að hann neitaði að fara að vinna í víngarðinum. Hann talar eins og latur maður og var sennilega enn rígfastur í kreppu unglingsáranna. En þrátt fyrir alla þessa veikleika, eða kannski vegna þeirra, þá er hann eins og táknmynd fyrir alla þá sem hafa þegar gert málamiðlun við lögmál gyðinga. Tollheimtumennirnir og skækjurnar höfðu ákveðið að snúa baki við hefðinni og bjuggu sennilega í samfélagi við rómverska og gríska borgara þar sem umræðuefnin voru ekki jafn alvarleg eða niðurnjörvuð af siðvenjum, – nokkurs konar óæðri eftirherma af því sem þetta fólk taldi menningarlegt líf, en alvörulaust. En að minnsta kosti var þetta líf, burtséð frá félagslegum sviðsetningum, laust við hræsni.
Öll sagan í samhengi sýnir greinilega að Jesús býr til nokkurs konar vog úr þáttunum sem hann mælir fólkið með sem hann þekkti. Meðvitundarstig hans var beinlínis óendanlega hærra en þeirra og hann gat gert þetta af miskunnsemi og fágun. Miskunnsemi er augljós í þessari sögu því að fyrsta syninum var ýtt skyndilega fram í sviðsljósið og hann setti eigin langanir til hliðar og leit til þess að þarna var einfaldlega verið að kalla hann til starfa á ósköp sanngjarnan hátt.
En við getum að minnsta kosti verið þess fullviss að fyrrnefndi maðurinn er lifandi, með mannlega bresti, maður með hjarta, jafnvel þó að hann hafi tekið því fálega í fyrstu sem hann var beðinn að gera. Þess vegna verðum við að taka afsökun hans alvarlega, því að hann hefur afsakað sig á skiljanlegan hátt.
En okkur finnst eins og við getum ekki skilið hugsun hins sonarins. Svör hans standast ekki samanburð við svör fyrrnefnda sonarins. Hann bregst við af eðlishvöt, án þess að athuga allar aðstæður, heldur fer breytni hans eftir því hvernig málin þróast. Hann hlýtur að hafa vitað af neikvæðum svörum bróður síns, og sennilega ekki í fyrsta sinn. Og þess vegna var það áætlun hans að vinna auðveldan sigur í augum föður síns. Hann gaf þau svör sem faðir hans vildi fá og var með því að reyna að koma sér enn betur í mjúkinn hjá honum. Sennilega var það langtíma áætlun hans að leysa bróður sinn af hólmi, sér í hag. Allt sem til þurfti var stutt svar: „Ég skal fara“, og brosti svo yfirlætislega. Kannski hafði hann aldrei lent í þrengingum á unglingsárunum eða aldrei lent í þeim aðstæðum sem kalla slíkt fram. Hann hafði falið sig á bak við brosandi og viljugt andlitið.
Drottinn vor setur þennan mann fram sem ímynd hinnar gölluðu gyðinglegu trúarframkvæmdar. Og hið sama getur átt við í kristnu samhengi. Dulið stolt og dulin sjálfsánægja dylst aldrei til lengdar því áhorfendur geta ætíð dæmt um lyndiseinkunn manna eftir reynslunni. Áhorfendur skynja að eitthvað vantar þarna. Hjartað framkallar ekki hin hlýju félagslegu viðbrögð sem verða að koma ósjálfrátt því að aldrei er hægt að gera sér þau upp. Þessir menn eru aldrei spurðir persónulegra ráða því að eitthvað í fari þeirra segir manni að þeim sé ekki treystandi.
Þeir geta ekki viðhaldið trúarhitanum. Trúarbrögðin verða að reglufargani í höndum þeirra því þá skortir ákafa trúarinnar, en eru uppfullir af sjálfsupphafningu og þeir mæla sífellt með sjálfum sér. Þeir hafa kannski áhuga á lögunum því að löghlýðni kann í fljótu bragði að sýna heilindi þeirra. En í þeim er hins vegar ekkert skapandi eða spámannlegt því að innra með þeim er ekkert sem slíkt gæti sprottið úr.
En þeir sem eru steyptir í sama mót og fyrri bróðirinn sýna, með því að snúa frá deyfðinni til starfsins, að í þeim býr skapandi kraftur sem færir þeim vaxandi ánægju, og samkvæmt Drottni vorum veitir andleg samsvörun þess inngöngu í himnaríki.
Samt verðum við að sjá hlutina í réttu ljósi. Hið andlega og siðferðilega gildi nær langt út yfir bæði þessi tilvik. Hér er ekki um að ræða neinn hetjuskap, né heldur illvilja sem er á því stigi að hann skaði persónulega eða félagslega sambúð manna. Hin fyrri gerð kemur á undan hinni seinni, en félagslegu stigin þar á milli eru mörg og flókin. Þetta tvennt er náskylt og bregður birtu hvort á annað og af því leiðir uppsprettu hins raunverulega áhugahvata sem sýnir okkur ögn af siðferðilegum raunveruleika sem lýsir upp ótölulegan fjölda annarra áhugahvata. Amen.