27. sunnudagur í kirkjuári 2006, Stykkishólmur
Líklega fólst meira í spurningu faríseanna til Jesú um lögmæti hjónaskilnaðar en ætla mætti. Málið er hið skondnasta. Þeim var ætlað að viðhalda hörðum ákvæðum laganna en samt voru þeir á grundvelli laganna sjálfra hlynntir því að menn gætu fengið undanþágu frá hörðum ákvæðum þeirra. Og þá kemur Jesús fram, hann sem talinn var andstæðingur lögmálsins, sá sem vildi breyta því, slaka á því og milda á allan hátt, og heldur fram allsherjar gildi þess andspænis undanlátssemi faríseanna. Hann styður það ekki aðeins á grundvelli þess að Móse fordæmdi hórdóm, heldur einnig með hliðsjón af þeirri algildu siðvenju sem að baki lá, og náði jafnvel allt aftur til uppruna mannskynsins. Hann ræðir um algilda breytni sem fylgir í kjölfar almennrar viðurkenningar á gildi einstaks og varanlegs hjónabands, sem lýkur aðeins með dauða annars aðilans, og frelsi eftirlifandi aðila til að leita sér að nýjum maka.
Nútímalegar hugmyndir um hjónabandið hafa litast svo mjög af linku og upphafningu kynferðislegrar ánægju andspænis stofnun fjölskyldunnar, að þessi orð falla ekki í góðan jarðveg nú á tímum.
En þau verður þó að mæla til að orð Drottins vors komist í rétt samhengi, að sálfræðileg og siðferðileg uppbygging persónunnar verði að vera sterk og þroskuð svo að unnt megi verða að móta hjónabandið og byggja upp fjölskylduna. Þetta er ákveðið verkefni og það krefst alúðar, vilja til að þroskast og sérstaks hjónabandskærleika og skilnings á karlinum og konu hans. Það sem skortir á í nauðsynlegum eiginleikum verður guðdómleg náð að lagfæra, og gagnkvæm hjálp.
Tæknileg samkvæmni við reglur hjónabandsins er einungis vísbending um það að engin hindrun sé í vegi fyrir því að mannlegir eiginleikar beggja aðila nái að þroskast hindrunarlaust. En gildi hjónabandsins er í sjálfu sér aðeins upphafsreiturinn, jafnvel þó að það sé ófrávíkjanlegt og nauðsynlegt.
Í þessari umræðu okkar um Jesú sem talsmann reglufestu varðandi réttan skilning hjónabandsins og faríseana sem aðhylltust linku á tæknilegum forsendum, skyldum við líta örlítið til baka. Félagsleg bönd hjónabandsins voru staðfest áður en hin kristna veiting sakramentanna kom til sögunnar, en samkvæmt þeim eru karlinn og eiginkona hans smækkuð eftirmynd hins mikla leyndardóms hjónabands brúðgumans Krists og brúðar hans, kirkjunnar. Hjónabandsheitin eru gefin innan ramma hjónabandsheita Krists og kirkju hans, hins dýpsta og almennasta andlega raunveruleika. Þetta gerist á sterkari hátt en hjónaefnin kunna að halda, þó að þroski þeirra muni opna innri augu þeirra nokkuð fyrir dýpt þessa leyndardóms, þegar þau sjá að hjónabandið nýtur verndar og styrktar hins andlega raunveruleika, og er því órjúfanlegt.
Hjónaband Gyðinga var ekki talið af jafn andlegum uppruna. Og hvað um íslömsk hjónabönd þar sem fjölkvæni, líkt og tíðkaðist í sögu Gyðingaþjóðarinnar hjá konungum og patríörkum, var enduruppgötvað? Hvað með öll hjónabönd utan Gyðingdóms og kristni, allt til upphafsins? Hver var staða þeirra? Hver var staða þeirra með tilliti til orða Krists „frá upphafi sköpunar“? Við getum leitað árangurslaust að einhverskonar hjónabandsathöfn þegar Guð tók Evu úr síðu Adams og færði honum hana án trúarlegrar athafnar, því þar var ekki um formlega athöfn að ræða heldur raunverulega, sjálfsprottna og með algjöru samþykki, athöfn að frumkvæði mannsins sem konan samþykkti fyrir augliti Guðs. Athöfnin var full af anda og þar voru engin skil milli þess sem var algjörlega guðdómlegt og algjörlega mannlegt, hún var andleg frá innsta grunni og þar var maðurinn algjörlega uppnuminn í andanum, í ákafa þess sem sameinast hefur algjörlega eftir aðskilnað. Og í ljósi þessarar umgjörðar styrkjandi anda tók Adam á móti henni og sá í henni þá samlíkingu við sjálfan sig sem orsakaðist af uppruna hennar í honum. Þess vegna var þeim tryggt gjöfult og gott líf saman þegar Guð leit yfir sköpun sína alla, samsamaði hana sér og sá að hún var harla góð. Adam var sáttur við hana sem merkja má af því að hann gaf dýrunum nöfn. En hann gaf konunni í raun ekki nafn eins og öllu hinu. Hann sá að allt í henni var á sama meðvitundarstigi og hjá honum þegar hann leit yfir sviðið og gaf dýrum jarðarinnar nöfn. Hann hafði sjálfur gefið sköpuninni nafn sem áhorfandi í samræmi við það sem meðvitund hans hafði gefið honum. Þegar hann leit hana sem Guð færði honum, hrópaði hann upp yfir sig: „Þetta er loks bein af mínum beinum, hold af mínu holdi. Hún skal fá nafn af annarri gerð. Hún skal kallast „kona“! því Adam sá að Guð almáttugur hafði gert hana úr rifi hans en hún var ekki ný sköpun, líkt og hann, með öllu sem því fylgdi, á yfirborði jarðar. Hún, sem hafði sama meðvitundarstig og sama valdsvæði, hafði verið sett á jörðina sakir mannsins og var þess vegna afar náin honum og hann henni, eins og orð hans sýndu. Þetta eru grunntengsl eiginmanns og eiginkonu, og öll hjónabönd síðan þá hafa þetta að undirstöðu, að félagslegri undirstöðu jafnvel áður en einstaklingarnir hittast. Þetta er ekki aðeins til að fullnægja ytri þörfum heldur er hér um innri raunveruleika þeirra beggja að ræða. Hér verðum við að hleypa þeim að sem kjósa að fylgja Jesú og Maríu í þjónustu sinni við Guð og menn í lífi sem einkennist af skírlífi, en í þeim fá andleg hjónabandsheiti Krists og kirkju hans forgang.
Þegar Jesús svaraði faríseunum að svo hefði ekki verið „frá upphafi“, hafði hann þessa sýn á hjónabandið í huga. Öll hjónabönd þroskast á öllum stigum verundar og meðvitundar, og hin dýpri þeirra öðlast mikilvægi umfram önnur og verða undirstaða allra annarra. Þetta er einfald og augljóst en óumflýjanlegt. Hjónabandið grundvallast einmitt á þessari upprunalegu og djúpvitru ráðstöfun sem kom á undan fæðingu allra karla og kvenna og birtist í fæðingu þeirra. Hjónabandið fullnar hana og því hlýtur hjónabandið óhjákvæmilega að viðurkenna hana. Þau eru ekki lengur ókunnugt hvort öðru en sakir þess að þau eiga sameiginlegan uppruna í mannkyninu, er þetta frumstæða samband endurtekið og heldur áfram sem „hold af mínu holdi“ í sérhverju hjónabandi.
Augljóst er að hjónabandið hefur spillst og skemmst líkt og mannlegt eðli hefur spillst og skemmst. En þessi sýn á kristið hjónaband, sem horfir um öxl til upprunans og þaðan til fulls styrks sambandsins milli karls og konu, er opinberun á ljósi og von sem lýsir í gegnum skýjabakka okkar mannlegu sögu. Þetta er eini stiginn sem leiðir upp í ljós og andblæ frumlegs og óspillts anda, þar sem einstaklingurinn finnur sjálfan sig á ný og hjónaböndin geta náð aftur hinni upprunalegu einingu þar sem hægt er að segja: „Þetta er loks bein af mínu beini og hold af mínu holdi“.
Við verðum að vera viss um réttmæti þessarar sýnar, en hún ber vott um guðdómlega von, jafnvel þegar grátur og söknuður ríkir í svo mörgum hjónaböndum sem hafa ratað af hinum rétta vegi, og afleiðingin orðið hrun í lífsháttum, langt niður fyrir það sem skaparinn hafði ráðgert. Þarna er það sem skírlífi getur haft mest áhrif. Amen.