29. sunnudagur í kirkjuári 2010, Stykkishólmur
Dæmisaga dagsins er ekki laus við fyndni. Dómarar líta stórt á sig, jafnvel þó að þeir geri ekki annað en reyna að bæta auma bresti manna og þeir séu sér meðvitaðir um að ekki sé víst að allir fari eftir þeirra ráðum. Fólkið bíður eftir dómi þeirra og oft er um að ræða mál þar sem fengist er um miklar eignir og auðævi. Ætla mætti að Drottinn vor hafi ekki verið mikill sáttamaður og hann kom hvergi nálægt glæpamálum eða borgaralegum málaferlum við dómstólinn í Nasaret, þó að hann hafi kannski þurft að minna viðskiptavini trésmíðaverkstæðisins á að borga skuldir sínar tímanlega.
Skilgreiningu sína á dómaranum tekur Tómas frá Akvínó eftir Aristótelesi, en hún er þessi: „justum animatum“. Hann á efalaust að vera réttlátur sjálfur og gerðir hans einnig, og hann verður því að hafa eðlislægan skilning á réttlætinu ef hann á geta verið „ lifandi réttlæti“. Þetta er sprottið af traustri þekkingu á grunnreglum lögspekinnar og reynslu af framkvæmd þeirra, einkum þegar um er að ræða að finna leiðir til að leysa flókin mál þar sem fordæmi til að styðjast við eru fá. Hann verður í raun að eiga það við sjálfan sig að hann sé svo dyggðugur og réttlátur að það hjálpi honum við allar aðstæður svo að hann komist að kjarna hvers máls. Það merkir að dómarinn er sífellt að dæma í málum og það væri ekki undrunarefni ef hann teldi sig hafinn yfir gagnrýni, því að þessi dómari hræddist hvorki Guð né menn.
En ekkja nokkur lét hann aldrei í friði því hún taldi sig beitta órétti af mótstöðumanni sínum sem færði sér í not einstæðingsskap hennar. Sennilega er dómarinn einnig að hagnýta sér varnarleysi hennar með því að líta framhjá henni. Hann hugsar sennilega sem svo að hann hafi nóg með mál karlanna – mikilvægra karla, sem séu háttsettir í þjóðfélagi Gyðinga utan heimilis. Utan, en ekki innan, þar sem eiginkonan réð oftast ríkjum og tók allar venjulegar ákvarðanir. Af allt öðrum ástæðum er hún eins og dómarinn, hún hefur sitt svæði þar sem hún telur sjálfa sig óskoraðan stjórnanda heimilisins, rétt eins og dómarinn býst við því að í dómsal sínum njóti dómar hans virðingar.
Hann fannst augljóslega réttur á sér brotinn af manninum sem telur hana til veikara kynsins (og gleymir auðvitað sambandi sínu við móður sína þegar hann var lítill drengur og lýtur nú sennilega skipulagsvaldi eiginkonu hans á heimilinu). Hann hegðar sér eins og gyðingakarl á opinberum vettvangi, reiðir sig á fávisku hennar um það hvernig beri að fylgja eftir málum í samfélagi þar sem karlar telja sig einu uppsprettu ekki aðeins tekna fjölskyldunnar, heldur taki þeir ásamt öðrum körlum sameiginlegar ákvarðanir, hvort heldur um er að ræða stjórn þjóðfélagsins eða sameiginleg viðskiptamálefni. „Andstæðingur“ hennar var ekki í sínu rétta umhverfi og taldi sig ævinlega hafa frumkvæði í málum sem ekki lágu á sviði heimilisins. Hún var ekki í sínu rétta umhverfi og taldi að karlarnir myndu samþykkja hana sem ákvörðunarvald í þessu máli, af hvaða rót sem það var sprottið. Og dómarinn var ekki í sínu rétta umhverfi þegar hann hélt að konan myndi samþykkja stöðu hans og reyna ekki að þreyta hann með kvörtunum sínum. Málið var í algjörum hnút.
Og Drottinn vor skilur nákvæmlega þannig við málið, ekkert þeirra þriggja „er í sínu rétta umhverfi“ og þau eru ósammála. Öll hafa þau eitthvað út á hin að setja og öll eiga þau sér vörn þó að rök ekkjunnar ein séu í raun gild því að hún var aðeins að biðja dómarann um að sinna því starfi sem hann hafði verið skipaður til. Af þessu dregur Drottinn vor tvenns konar lærdóm.
Í fyrsta lagi, gæti Guð ekki, ólíkt dómaranum, farið réttlátum höndum um „sína útvöldu“ sem kalla á réttlæti nótt sem dag? Guð kann að vera ósýnilegur en hann tekur svo sannarlega þátt í málefnum réttlætisins; hann er það bjarg sem allt réttlæti hvílir á og hann mun verja þá sem illa er farið með – ólíkt þessum þremur sem eru ekki „í sínu rétta umhverfi“. Það er nokkuð ljóst.
En önnur athugasemdin er ekki jafn augljós: „Mun Mannssonurinn finna trúna á jörðu þegar hann kemur?“ Það er í raun sakir þess að þá mun allt óréttlætið koma í ljós. Og þegar það kemur allt í ljós, mun það þá verða rakið til trúar eða sundurþykkis manna? Mun Guð þá verða gleymdur í ásökunum og gagnásökunum þeim sem þá fylla huga og ímyndun manna? Afleiðingin verður fyrst og fremst sú að Guð verður gleymdur og allir eiðar sem unnir hafa verið munu þá hræsni ein. Málin og jafnvel varnirnar, munu þá reynast tilgangslaus leit að réttlátri niðurstöðu, en það er jafnan hlutverk réttlátra dómara að skapa grunn að slíkri sátt. Vera kann að heyrast muni mikill kurr sakir óleystra lögfræðilegra álitamála, en það kviknar allt af því að ekki er hægt að finna dyggðuga menn sem stefna að réttlæti – milli tveggja aðila, og ekki aðeins fullu jafnræði heldur jafnvægi sem tekur tillit til réttlátra jafnt sem óréttlátra þátta í málflutningi sóknar- jafnt sem varnaraðila. (Þetta eru deilumál sem standa yfir árum saman og taka engan enda, líkt og hjá Fransiskanaprestunum í Grottaferra sem sýndu óheiðarlegum bónda linkind en hann hélt kúm sínum til beitar á landi þeirra án þess að borga nokkuð fyrir það – en hann hafði snjallan lögmann sem afneitaði á ákveðnu stigi tilvist Collegio San Bonaventura, þar sem ég bjó í um þær mundir!)
En hin raunverulega lexía er sú að aðeins himinninn viti hvert hið raunverulega réttlæti sé og að gervöll mannkynssagan bíði endurskoðunar þegar Mannssonurinn snýr aftur frá himnum, en hann er endanleg og alltumlykjandi uppspretta fullkomins réttlætis: og ef og þegar hann finnur óréttlætið, mun réttlæti hans verða algjört. Amen.