3. sunnudagur á páskatíma, Stykkishólmur 2005

Til minningar um Jóhannes Pál páfa II.

 

            Það sem skiptir mestu máli þegar fólk tjáir tilfinningar sínar er ekki hið ytra form heldur sá undirbúningur andans sem liggur þar að baki. Þegar allt kemur til alls er það tvennt á sviði mannlegra samskipta sem grípur hugann: annað er næmi fyrir náttúrunni og hitt næmi fyrir öðrum mönnum. Hvorugt er hægt að búa til og hvort tveggja þarf að þroskast. Því annað fólk og náttúran liggja við landamæri reynslunnar, rétt áður en sótt er inn á svið hins óséða sviðs handan raunveruleikans sem við skynjum þó svo vel. Sá sem kemst á þessar slóðir má sæll heita, en hann getur ef þörf krefur litið um öxl á mennina og náttúruna. Hann er upplýstur fyrir sakir samúðar sem ef til vill nær til alls heimsins.

            Ef maður nær að fara yfir þessi landamæri þá hlýtur hann áður að hafa horft gagnrýnum augum á þann skilning sem lagður er í þessi landamæri. Hjá kaþólskum og kristnum einstaklingi hlýtur þessi ferð, frá þessum heimi til annars og aftur til þessa heims frá hinum, að verða honum sem annað eðli. Það getur aðeins orðið ef þessi ferð er ánægjuleg og honum finnst sem hún hafi styrkt hann. Þá þarf hann einnig að finna fyrir styrkingu allra sinna hæfileika og getu fyrir það að vera reiðubúinn að finna hið sanna „handan“, og að heimurinn sé honum ekki ókunnuglegri heldur kunnuglegri en áður.

            Jóhannes Páll fetaði þessar fáförnu slóðir með mun meiri festu en aðrir páfar. Hann sneri sífellt aftur með endurnýjaða lífsorku úr ferðum sínum á vit náttúrunnar, eins og hann hefði stiklað á þeim til raunveruleikans fyrir handan. Samband hans var í jafnvægi því hann hafði með sér mikilvægar bækur um guðfræði og heimspeki á vit fjallanna í leyfum sínum.

            Og hér sjáum við hinn augljósa kost sem fylgir öllum hans ummælum sem hirðis á sviði guðfræði, heimspeki, menningarmála yfirleitt og vörðuðu öll heimsins málefni eins og þau snúa við okkur. Þarna sýndi hann aðferðir vísindamannsins líkt og fjallgöngumaður á leiðinni upp, í átt til alltumlykjandi einfaldleika til fundar við opinberun Jesú Krists og hafði samúð með öllum mönnum. Þessi eiginleiki ber vott um ferska hugsun, jafnvel þó að fengist sé við tæknileg vandamál guðfræðinga og heimspekinga, sem ef til vill eiga stundum í vandræðum með að gera sig skiljanlega þegar þeir greina frá uppgötvunum sínum. Lifandi hugur myndi aldrei fást við tímalausar nýjungar sem hafa skipt sköpum í mannkynssögunni án þess að láta anda Drottins vekja þær til þess sama lífs og þær höfðu hjá skapendum sínum.

            Þennan ferskleika getur að líta á einkar eðlilegan hátt í öllu því sem Jóhannes Páll skrifaði og sagði. Lesandinn eða hlustandinn hugsar með sjálfum sér: þetta er raunverulegur maður. Því þeir sem kynnast Jóhannesi Páli fyrst, kynnast manni sem er náttúrlegum gáfum gæddur. Hjá sumum náði þetta ekki lengra. Leiðtogar heimsins sáu í honum mann sem skildi þá og þeir töldu sig skilja hann. Hann átti sér vini sem fengust við heimspeki og listir, tónlist og myndlist: öllum fannst þeim sem hann skildi sig; og þeir hljóta að hafa skynjað að gáfur hans voru handan við þá.

            En svo var það heimurinn þar fyrir utan: þeir sem hlýddu á ræður hans sáu að þær snertu uppsprettulindir trúar þeirra og fundu sér hljómgrunn í hugum þeirra. Á fyrsta ferðalagi hans um heiminn fór hann frá Róm til Dóminikanska lýðveldisins og Mexíkó. Ég heyrði þá frá systur, sem var ritari utanríkkisráðherrans og vélritaði enska útgáfu af ræðum hans, hvernig hann eyddi deginum áður en hann hélt í ferðina. Þau sáu að nokkrar breytingar höfðu orðið á sumum ræðum hans. Breytingarnar voru ræddar við og við allan morguninn og um miðjan daginn (og jafnvel meðan borðhaldið stóð yfir). Um morguninn þurfti hann líka að gera hlé til þess að veita vikulega áheyrn sína. Þeir sem viðstaddir voru þessa áheyrn, en ég var við þær margar í Rómaborg, voru uppnumdir af fögnuði, því að allt þetta fólk var furðu lostið yfir ferskleika og dýpt anda hans: fólkið hugsaði með honum og fór að fagna og syngja, en þagnaði þegar hann sneri sér aftur að texta sínum, og sálir þeirra tengdust sál þess sem fræddi þau um trúna. Aðrir gestir komu síðdegis (kannski svíkur mig minnið um þetta, en ég man ekki betur en þar hafi verið japanski sendiherrann) og klukkan fimm kom utanríkisráðherra Sovétríkjanna, hinn brúnaþungi Andrej Gromyko til fundar við hann. Að tveimur stundum liðnum, sagði einkaritarinn fyrrnefndi okkur, fóru aðstoðarmenn hans að ókyrrast: „Er Gromyko ekki farinn enn?“ Augsýnilega voru viðræðurnar við Rússann mjög mikilvægar hvað heimsfriðinn varðaði, en þetta var skömmu fyrir hirðisheimsókn páfa til lands sem viðhaldið hafði kaþólskri trú sinni gegnum miklar þrautir og var nú stýrt af stjórnmálaflokki sem sagðist vera: „Flokkur stofnanavæddrar byltingar“, og hélt völdum þangað til fyrir skömmu.

            Að sjálfsögðu átti Jóhannes Páll sér fjölda aðstoðarmanna, marga frá Póllandi, sem önnuðust smáatriðin í undirbúningi ferðarinnar, en þessi breyting á áhersluatriðum og athygli við alla þessa atburði hefði reynst hverjum meðalmanni gífurlega erfitt og ekki verið gerlegt án hugsjóna, ákafa og innri áhuga. En við vitum að Jóhannes Páll bjó einmitt yfir þessu öllu þrennu.

           Haldið var af stað árla morguns frá Fiumicino með öllum þeim siðareglum sem fylgdu hinum mörgu hirðisheimsóknum. Í Mexíkó beið hans mannfjöldi sem var sér þess meðvitaður að hann hafði auðsýnt þeim virðingu sína með því að halda þangað í fyrstu hirðisheimsókn sína, en ekki til einhvers Evrópulands. Ég man að ég las langa ræðu hans yfir mannfjöldanum, sem voru flestir verkamenn í iðnaðarborginni Monterrey (nokkurskonar Mílanó þeirra Mexíkóbúa) sem telur nokkrar milljónir íbúa. „Já“, sagði hann við fólkið, „ég var eitt sinn verkamaður sjálfur...“ Undir eins laust mannfjöldinn upp gífurlegum fagnaðarlátum.

            Seinna átti ég þess kost að spyrja ritara hans um þessa ræðu. Hann hafði komið til skólans þar sem ég kenndi til að minnast páfanna sem hann hafði starfað hjá. Hann var viðstaddur andlát Páls páfa sjötta í Castel Gandolfo og lýsti hann því nákvæmlega og af mikilli samúð. Hann kom að Jóhannesi Páli fyrsta látnum í rúmi sínu þegar hann kom ekki til morgunmessu í kapellu sinni og við kvöldverðarborð hafði hann sagt frá bók sem komið hafði út um skyndidauða (Jóhannes Páll leiðrétti sögumanninn: „Ekki dauði, heldur skyndidauði“, og þremur stundum seinna reyndi hann það á sjálfum sér). Hann virtist maður sem gat losað sig undan byrðum spennunnar. Ég sagði honum frá því hve þessi ræða í Monterrey hafði snortið mig. „Já“, sagði hann, „hann skrifaði hana í flugvélinni á leiðinni þangað“.

            Þetta var einkennandi fyrir fyrsta hluta páfadóms hans. En fljótlega tók hann upp venjur sem voru svo flóknar og fjölbreytilegar að fáir höfðu yfirsýn yfir þær. Persónuleg þekking hans á einstökum biskupum var yfirgripsmikil. Ég man að ég var eitt sinn í Péturskirkjunni ásamt Holland biskupi í Salford að bíða heimkomu hans úr ferðalagi erlendis. Ég var að hlusta á nákvæma frásögn af ferðum hans á stuttbylgjuútvarpi sem ég faldi í tösku minni. Þyrlan sem flutti hann frá Ciampino fór hjá með háreisti uppi yfir okkur. Hann koma að altarinu til að blessa alla viðstadda. Biskupinn hoppaði upp og niður og mér er ekki ljóst hvort það var af æsingi eða til að ná athygli páfa. Seinna tók hann á móti Jóhannesi Páli í Manchester þegar hann var í sinni einu Englandsheimsókn. Hann hafði undirbúið ræðu en setti hana til hliðar og þegar hann hafði lokið óundirbúinni ræðu sinni bætti hann skyndilega við: „Heilagi faðir, við elskum þig...!“ Og söfnuðurinn tók undir þessi orð hans með miklum fagnaðarópum. Hann hlaut laun sín á ráðstefnu um altarissakramentið í Naíróbí. Hann var einn af fjöldamörgum öðrum biskupum sem stóðu þar í röð, og Jóhannes Páll valdi hann úr hópnum: „Ó, Holland biskup, en gaman að sjá þig hérna...“

            Ákafinn hefur ef til vill ekki alltaf verið hinn sami þegar fram í sótti en minninginn um þessi merkilegu ár hans á páfastóli munu sífellt ná að rjúfa myrkrið. Þessi lærdómur færist til komandi kynslóða. Við getum ávallt snúið aftur til þessa fyrri ákafa hvort sem við erum hátt sett eða lágt í kirkjunni, því að kirkjan lifir lífi Krists á innilegan hátt og í Anda hans. Hann fæddi af sér guðdómlegan Son fyrir Maríu. Vídd þrenningarinnar og meðalganga Maríu endurfæða kirkjuna í sífellu og standa utan við takmarkanir tíma og rúms. Allir hlutir eru mögulegir, jafnvel þó að við göngum gegnum miklar þrengingar. Hið guðdómlega lögmál lífsins er ávallt hið sama og við eigum vitnisburð heilagra manna og kvenna, en Jóhannes Páll lýsti einmitt yfir helgi fjölmargra þeirra: þau eru fyrstu ávextir mannkyns sem hefur verið gjört dýrlegt.

            Kærar þakkir Jóhannes Páll fyrir tíma þinn á páfastóli, en vald þitt kemur frá þeim Guð-manni sem þú ert staðgengill fyrir, því hann er yfirhirðirinn og hvatning hans þrýtur aldrei. Þakka þér fyrir hetjulega baráttu þína fyrir þessum áformum hans, hans sem hafði aðeins kærleikann að leiðarljósi. Og þú hefur sýnt að kærleikurinn getur brotið niður hvern múr. Vert þú farvegur guðdómlegs kærleika og guðdómlegrar náðar en fyrir því er sál þín nú algjörlega opin, því tjöldin hafa í hinsta sinn fallið fyrir þér að eilífu! Amen.