3. sunnudagur í föstu 2010, Stykkishólmur

 

      Jesús heyrði sagt frá þeirri fyrirskipun rómverska landstjórans að lífláta skyldi alla hugsanlega eða raunverulega uppreisnarmenn í Galíleu. Þeir höfðu verið að fórnfæra á stað sem þeir töldu öruggan og spurningin var hvort þeir eða aðrir, svo sem þeir átján sem létust er turninn sem þeir voru að gera við féll yfir þá í Sílóam, væru meiri syndarar en aðrir Galíleumenn. Undirliggjandi hugsun að baki sögunni er lexía Drottins vors um eðli hinnar guðdómlegu forsjár sem birtist hér sem refsing.

      Þetta er nákvæmlega það sem margt guðhrætt fólk telur sér trú um þegar það veltir fyrir sér atburðum og reynslu hversdagslífsins og álítur slíka hörmungaratburði refsingu einstaklingsins fyrir syndir hans sem ella hefðu farið leynt. Vissulega er það deginum sannara að sérhver atburður fellur innan ramma og ætlunar guðdómlegrar forsjár. En samt er ákaflega erfitt að sýna fram á slík tengsl. Drottinn vor lýsir hér skoðun sem virðist algjör andstæða starfsemi hinnar guðdómlegu forsjár og segir að forsjáin sé alltaf ofar rás atburðanna en tengist þeim hins vegar ekki beint. Ef við skoðum þennan atburð og nánustu aðstæður kann að sýnast unnt að finna þar einhver tengsl. En Drottinn vor segir í reynd að ef við tækjum allar aðstæður til greina sæjum við að ekki væri skynsamlegt að gera of mikið úr þessum tengslum. Hann leggur áherslu á þetta: Ef við tökum alla landsmenn, hvort heldur í sveitum eða borgum, væri þá ekki sennilegra að meðal þeirra væru margir sem telja mætti til syndara og væru sekir um glæpi sem aldrei hefði verið refsað fyrir á þann hátt að hið slæma sem félli þeim í hlut væri í réttu samhengi við glæpi þá og syndir sem þeir hefðu framið? Marga texta er að finna bæði í Nýja og Gamla testamentinu þar sem talað er um syndara sem séu of hofmóðugir í lífsháttum sínum og telji þá vernda þá fyrir beinum guðdómlegum refsingum. Enginn vafi leiki á því að einhverjir neikvæðir atburðir kunni í augum þess sem fyrir þeim verða að vera einskonar viðvörun um refsingu sem veldur hvatningu til gagngerra innri breytinga og sinnaskipta.

      Og samt virðist mega álykta að í þessum orðum felist einhvers konar réttlæting á þessu guðrækilega sjónarmiði: „Þið munið allir farast á svipaðan hátt ef þið takið ekki sinnaskiptum.“

      Hvað  eigum við þá að segja ? Vegna breytileika mannlegrar hegðunar koma allir þættir mannlífsins saman á mismunandi hátt. Sumt flokkast undir slys; einstaklingar fremja glæpi og syndir; menn geta verið meðvitaðir um sekt sína og kvartað yfir réttlæti Guðs eða sætt sig við atburðina allt niður í minnstu þætti þeirra. Og allt kemur þetta saman á þann hátt að tengslin verða meiri eða minni: hin meiri geta menn talið refsingu ef þeir eru neikvæðir, en hvatningu ef þeir eru jákvæðir, og að breyttu marki, í samræmi við mismunandi tímaskala, talið að við ættum aðeins að sjá heildarsamhengið og framkvæmd réttlætisins á heildina litið. Því geta mannssálarinnar er mjög mikil. Einfaldir og hógværir menn geta stundum brugðist á undraverðan hátt við mótlæti sem fyrir þeim verður; og veiklundaðir menn geta einnig undrast það hve Guð sýnir jafnvel þeim sjálfum mikið langlundargeð.

      Þess vegna skyldu menn ekki leita að of nánum tengslum milli illskuverka og þeirrar refsingar sem okkur er útdeilt í lífinu.Við verðum að mæta áhrifum atburðanna sem orðið hafa eða gætu orðið af fullu raunsæi og ættum ekki að óttast að þeir kynnu að krefjast hetjulegrar breytni eða hugsunar af okkur, og við ættum ekki að gleyma að þakka fyrir það góða sem okkur kann að hafa komið á óvart. Best er að telja leiksvið heimsins mun opnara en við gætum hafa hugsað okkur; þar eiga ekki að vera róbótar, brúður eða strengjabrúður heldur lifandi fólk sem eru „dýrð Guðs“ svo vitnað sé til frægra orða eftir heilagan Íreneus. Frelsi þeirra jafnast ekki á við frelsi Guðs en geta þeirra til að starfa í anda þessa frelsis er mjög mikil og að sjálfsögðu eru ekki allir jafnir.

      Frásögnin af svari víngarðsmannsins við manninn sem hafði plantað  fíkjutré í horninu á garði sínum sýnir miklu meiri visku en ætla mætti við fyrstu sýn: verum ekki of bráð að drepa lífveru, gefum henni frekar færi á að bæta lífsskilyrði sín og gefum náttúrulegum efnivið – hér er átt við yfirnáttúrulegan efnivið – tækifæri. Ef Guð væri jafn smásálarlegur og þeir sem líta til þessara skilyrða án þess að taka tímann með í reikninginn, án þess að huga að lífritma trjáa og plantna, rétt eins og þeir sem reyna finna bein tengsl innan ósveigjanlegs tímaramma eins og náttúran væri afurð sjálfvirkra lögmála, þá væri enginn möguleiki gefinn til nota möguleika frelsisins til að gera breytingar og taka sinnaskiptum. Slíkar aðstæður kunna að vera ríkjandi í sálarlausri verksmiðju eða  fangelsi en við getum ekki gert ráð fyrir þeim í framrás mannlegs lífs eða í rás kynslóðanna, í breytileika hegðunarinnar eða þegar við sjáum ljóslega það sem vilji Guðs hefur fyrirbúið okkur, og einnig þegar sýn okkar er óskýr. Við verðum að vera við því búin að fást við óendanlega vídd mannlegrar breytni, jafnvel innan okkar eigin litla hóps þar sem félagslíf okkar fer fram, og yfirleitt aðeins innan hans, þar sem miðlun visku og tjáningar til næstu kynslóða fer best fram á þann hátt. Meðal þess sem við skyldum skoða á föstunni er að huga að viðeigandi leiðréttingu okkar sjálfra og koma okkur í það hugar- og sálarástand sem tekur meira og betra mið af hæfileikum okkar. Amen.