Maríumessa 1. janúar 2009, Stykkishólmur

 

            María var kölluð „Guðsmóðir“ og ætti að nefnast svo. Það er afar eðlilegt í ljósi Jóhannesarguðspjalls en höfundur þess þekki náið Drottin vorn og móður hans.

            Í guðspjalli sínu endurtekur Jóhannes orð Drottins um guðdómleika hans og þær ásakanir Gyðinga að þar fari hann með guðlast. Þegar hann lauk ræðu sinni í musterinu með orðunum „áður en Abraham var, var ég“, sáu áheyrendur hans undir eins að hann sagðist vera Guð með því að nota orðin „var ég“, sem segja í jafnvel enn færri orðum „ég er sá sem ég er“. Og frá krossinum, í hinum mestu kvölum, ávarpaði hann skömmu fyrir dauða sinn bæði Maríu og Jóhannes: „Nú er hann sonur þinn; nú er hún móðir þín“.

            Heitið „Guðsmóðir“ var notað áður en það var formlega ákveðið sem titill hennar á þinginu í Efesus árið 431. Það er til í koptísku handriti frá því enn fyrr, í bæn sem er allt að því samhljóða bæn sem latneskir kristnir menn kölluðu „Sub tuum“: „Við fljúgum undir vernd þína, Guðsmóðir“. Koptíska brotið er geymt í Manchester í Englandi og var sýnt Jóhannesi Páli páfa II þegar hann kom í hirðisheimsókn sína þangað.

            Það var ekki að undra að þingið skyldi haldið í Efesus sem þá var mikilvæg grísk borg við Eyjahaf, vestarlega á því svæði sem nú kallast Litla-Asía, en rík hefð var fyrir því að Jóhannes, hlýðinn skipan Drottins, hefði farið þangað með Maríu frá Jerúsalem til að setjast þar að. Sennilega var það vegna þeirrar hættu sem steðjaði að þeim í Jerúsalem og braust fram við píslarvættisdauða þeirra Stefáns djákna og Jakobs postula. Þetta mun hafa gerst áður en postularnir voru reknir frá Jerúsalem um árið 50. Efesusborg var einn helsti heiðni pílagrímastaðurinn í fornöld enda tók gífurlegur mannfjöldi tók þátt í skrúðgöngum til heiðurs gyðjunni Artemis, þ.e. Díönu, einkum á vorin, því talið var að hún væri sú gyðja sem verndaði náttúruna. Þetta skýrir líka hvers vegna engum sögum fór af trúboðsstarfi Jóhannesar þegar svo mikið var látið með ýmsa aðra. Lítil tilvísun bendir til þess að Jóhannes hafi verið í Efesus um hríð, líklega á árunum 42 til 48, og að María hafi verið með honum. Þegar hún kom þangað hefur hún verið um 50 ára að aldri. Árið 48 hitti Páll Jóhannes í Jerúsalem (Gal 2, 9). Gera má ráð fyrir að  hann hafi ekki skilið hana eina eftir í Efesus svo að þá hefur hún sennilega verið dáin – eða eins og Píus páfi XII orðar það í bréfi sínu um uppnumningu hennar, „lokið hérvistardögum sínum“. Ef dæma skal af frásögn Páls af fyrstu komu sinni til Efesus (í 19. kafla Postulasögunnar) fann hann þar enga lærisveina Jesú, aðeins fáeina sem hlotið höfðu skírn af Jóhannesi skírara, þeirra á meðal prestur Gyðinga og synir hans sjö sem ráku brot illa anda. Af þessu drögum við þá ályktun að Jóhannes og María hafi ekki látið mikið á sér bera og þetta fer saman við arfsögnina sem segir að hús Maríu sé að finna í Selçuk, utan við Efesus. Hefðin segir að María hafi dáið 63 ára gömul svo að uppnumning hennar hefur orðið þar. Var Jóhannes eina vitnið? Með þessari tímasetningu hefur hún verið fædd um 15 f.Kr., og við það verður að bæta fimm árum til samræmis við fimm ára leiðréttingu Díonýsusar Exiguus á fæðingarári Jesú. Við getum gert ráð fyrir að Jóhannes hafi farið aftur til Efesus þaðan sem hann hóf öflugt trúboðsstarf sitt sem leiddi til þess að hann var gerður útlægur til Patmos. Eftir það ritaði hann Opinberunarbók sína, bréf sín og guðspjallið sem við hann er kennt.

            Þessar minningar voru ekki gleymdar þegar samkirkjuþingið var kallað saman í Efesus árið 431. Markmið þess var að staðfesta mismuninn á hinu mannlega og guðdómlega eðli Krists sem ekki hafði steypst saman í eitt eðli, og til þess að ákvarða að persóna Krists sé í einingu persóna hins eilífa guðdóms. Þingið var haldið af kirkju sem þegar öldina áður hafði viðurkennt helgi Maríu. Basilíka heilagrar Maríu meyjar hin meiri var reist í Róm að þinginu loknu og  í samræmi við ályktanir þess. Nærvera Maríu og tilnefning gera Efesus að þeim stað þar sem menn boðuðu Maríu sem Guðsmóður.

            Þar var líka staðurinn þar sem María dó og þaðan varð hún uppnumin til himna. Hún neyddist til að flýja frá Betlehem til að búa í útlegði í Egyptalandi strax eftir fæðingu Jesú, en Jesús fæddist í Betlehem en ekki Nasaret, og hún dó í nágrenni við stærsta musteri Artemísar- og Díönutilbeiðslunnar.

            Kannski var Jóhannes eina vitnið því þau hafa búið við jafnvel enn meiri einangrun en hin helga fjölskylda í Nasaret. Þetta hefur ekki verið svipaður viðburður og uppstigning Drottins vors til himna sem eftirlifandi postularnir ellefu urðu vitni að. Jesús hafði einnig risið upp frá dauðum og María „hafði lokið hérvistardögum sínum“. Hún lauk ævinni í von og himneskri gleði og fullkomnun, sál hennar fylltist nýju lífi með ljósinu sem umlykur Jesú upprisinn á fundum hans og postulanna sem Jóhannes segir frá í guðspjallinu. Líkamleg hreyfing í átt til himna í óumræðilegum styrk hugar og hjarta; ómótstæðilega þegar hún er hrifin upp í gleði og ummyndast – og Jóhannes hugsar um ummyndunina og uppstigningu Jesú. Uppfylling allra hluta sáttmálans við Abraham færði blessun heiðingjunum líkt og Símeon hafði spáð fyrir um, „ljós til opinberunar heiðingjum og til vegsemdar lýð þínum Ísrael“. Amen.