Pétursmessa og Páls 2008, Stykkishólmur

 

            Það er mjög við hæfi að við höldum hátíðlega á sunnudegi hina fornhelgu hátíð postulanna Péturs og Páls, því að á þessum degi ákvað leiðtogi heimskirkjunnar, Benedikt páfi, að frá og með þessum degi skyldi heilt ár tileinkað sérstakri virðingu fyrir og íhugun á ævi heilags Páls postula.

            Drottinn vor veitti Pétri postula ýmis forréttindi og ævinlega hefur Pétri postula verið haldið fremur á lofti á sameiginlegri hátíð þeirra beggja. Ástæðu þess er hægt að sjá í þremur ritningarlestrum í messu þessa dags. Þar er leitað til Postulasögunnar sem Lúkas ritaði og beindi þar sjónum sínum jafnt til þeirra Péturs og Páls, en þar er sagt frá Pétri. Þar er lýst mikilvægum atburði sem varð á óróatímanum árása og friðar í lífi kirkjunnar í Jerúsalem.

Heródes konungur lét höggva Jakob, bróður Jóhannesar, með sverði. Hann hefur naumast haft sérstakar trúarlegar ástæður til þess, en þetta skref varð áreiðanlega til þess að gleðja Gyðingana. Hann var ánægður með þetta afrek sitt og það sem því fylgdi, svo hann gekk lengra og lét taka Pétur höndum og færa í fangelsi. Pétur svaf fjötraður milli tveggja hermanna daginn áður en Heródes fyrirhugaði að niðurlægja hann frammi fyrir fjöldanum. Kannski ætlaði hann að drepa hann eins og hann hafði látið drepa Jakob.

Pétur var enn svefndrukkinn er engill kom inn í fangelsið, og verðirnir sýndust þá allir sofa. Hann sagði Pétri að gyrða sig og binda á sig skóna og fylgja sér. Þeir fóru framhjá fyrsta verðinum, þá þeim næsta og loks gengu þeir um járnhlið sem laukst upp af sjálfu sér og héldu svo götuna á enda. Engillinn yfirgaf hann. Pétur vissi vel hvað þarna hafði gerst. Hann hélt þegar í stað heim til móður Jóhannesar er kallaður var Markús, líklega sá maður er Barnabas og Páll vildu vera í samfélagi við. Páll samþykkti það ekki og þeir Barnabas og Jóhannes Markús höfðu þá sjálfir farið til Kýpur, en frá því segir i næsta kafla. Pétur barði næstum því árangurslaust að dyrum og var loks hleypt inn. Eftir það varð hann ekki fyrir árásum Heródesar.

Þetta var á páskatíma og flótta Péturs úr fangelsi svipaði nokkuð til upprisu Krists. Viðfangsefni fjögurra versa í öðru bréfi Páls til Tímóteusar er einnig að finna þakkargjörð fyrir flótta frá óvinum: „Drottinn mun frelsa mig frá öllu illu og mig hólpinn leiða inn í sitt himneska ríki.“ Hann lítur til þessa er hann segir: „Mér er geymdur sveigur réttlætisins, sem Drottinn, hinn réttláti dómari mun ekki einungis gefa mér, heldur og öllum, sem þráð hafa endurkomu hans.“ Við getum heimfært þetta á gervalla endurlausnina og hjálpræðið. Á leiðinni til Damaskus hafði hann tekið sinnaskiptum sem eiga sér engin fordæmi í sögu kirkjunnar. En fyrir þessa náð fékk hann inngöngu í kirkjuna og hlaut þá samsvarandi gjafir sem gerðu mönnum þetta opinbert. Hann fékk þá gjöf að geta skilgreint og með skilgreiningunni kom hæfileikinn til að beita og jafnframt kunngera þetta allt. Þetta vakti í honum, líkt og þetta vakti í okkur, leyndan kraft skilnings og áhuga. Í þessum versum tjáir hann einnig skilning sinn á því að þau tengsl sem hann hefur við heiðingja er það sem einkennir boðunarstarf hans. Hann var hálærður maður í trúarbrögðum Gyðinga og boðaði ekki fyrst og fremst trú á Krist meðal Gyðinga, heldur meðal heiðingjanna. Í þeim hópi var ekki minnihluti Gyðinga heldur miklu fleiri heiðnir Rómverjar og Grikkir. Hann sá fyrir sér umbreytinguna frá því sem hann hafði ekki reynt til þess sem hann hafði þegið, og hafði verið greint frá í trúarbrögðum Gyðinga, sem nú voru að verða kristin. En í boðun kirkjunnar er ekki aðeins þörf á prédikurum heldur einnig fyrir þá sem geta, fullir samúðar, leitt aðra inn í kirkjuna, fundið réttu orðin, og það sem mikilvægara er, opnað með boðskap sínum dyr sem ella hefðu verið lokaðar. Hann greiddi heiðingjunum leið inn í kirkjuna með mikilli samúð sinni. Þessum lestrum báðum fylgir ritningarlestur sem lýsir því er Pétur öðlaðist  fyllingu andlegs máttar, en þar hafði hann vinninginn fram yfir Pál.

En tvennt bendir til þess að Páll hafi verið mjög mikilvægur, og umfram það sem Kristur hafði veitt Pétri.

Hið fyrra kviknar af sögu rita Nýja testamentisins. Samanburður hefur verið gerður á stílnum í hugsun og skrifum Páls. Sumir hafa einangrað einkenni úr að minnsta kosti úr samstofna guðspjöllunum og fundið þar hinn einfalda siðferðisboðskap gullnu reglunnar. Með samanburði hafa þeir einnig komist að því að þar er hugsun Páls líkt og áhrif af öðrum toga, þar sem hlaðið væri flóknum siðaboðskap ofan á hina einföldu frásögn guðspjallsins. Skrifum Páls lýkur sennilega milli áranna 64 og 67, þegar bæði hann og Pétur dóu píslarvættisdauða í Róm á stjórnarárum Nerós. Ef Markúsarguðspjall er byggt á endurminningum Péturs sem hann las fyrir, hlýtur þeim einnig að hafa lokið á svipuðum tíma þó að þeim hafi sennilega verið lokið seinna. Annars er fyrsta guðspjallið sem til hefur verið sennilega arameísk gerð Matteusarguðspjalls, sem kann að hafa verið lítið meira en safn texta úr Gamla testamentinu ætluð til hjálpar trúboðum í deilum við rabbína. Tímasetningin „um 50“ hefur verið sett við þetta safn, og ennfremur um það er menn fóru almennt að skrásetja það sem lifað hafði í munnlegri geymd. Í grískri gerð Matteusar- og Lúkasarguðspjalls er sú fyrri ríkari að nákvæmum tímasetningum, persónu- og staðanöfnum, nema í köflum Lúkasarguðspjalls sem hafa verið tímasettir fyrir árin 70 til og með 80, og skiptir þá máli hvort menn telji tilvísanir til eyðileggingar Jerúsalems og musterisins vera spádóm eða sögulega frásögn af því sem þegar hafði gerst. Jóhannesarguðspjall er tímasett um það bil 20 til 30 árum síðar. En þá hafa öll rit Páls þegar verið færð í letur og þeim dreift.

Þetta bendir okkur á þá staðreynd að skrif Páls geta ekki verið afbökun á þekktri guðspjallshefð, heldur eru þau til marks um tjáningu kristinnar trúar. Þetta er skrifað form fræðslu hans. Samkynja þættir eru nokkrir, til að mynda hin mikilvæga frásögn Páls af altarissakramentinu

(1 Kor 11, 23-27). Hún var grundvölluð á frásögnum samstofna guðspjallanna um síðustu kvöldmáltíðina og þjáninguna, sem ekki hafði verið færð í letur nema hjá Markúsi (14, 22-5). Bæði frásögn Páls og samstofna guðspjallanna byggðust á ákveðinni og traustri hefð. Skrif Páls, að ekki sé minnst á undanfarandi munnlega geymd með „flókinni kenningarlegri uppbyggingu“, komu á undan samstofna guðspjöllunum og samstofna guðspjallshefðin bættist svo að segja „ofan á“ hana.

Í öðru lagi ber að nefna þá hugmynd heilags Tómasar frá Akvínó að aðeins tveir menn í þessu lífi hafi með kraftbirtingu litið sjálfan Guð og fengið að kynnast honum eins og hann er. Það voru þeir Móses og Páll. „Allt er þetta sennilegt, því líkt og Móses var fyrsti kennari [„doktor“] Gyðinga, þannig var Páll fyrsti kennari heiðingjanna“ (Summa Th. II II 175,3 ad 1).

Pétur kann að hafa verið einn þeirra þriggja postula sem sáu ummyndaðan mannslíkama Krists en hann sá þó ekki Guðs sjálfan eins og hann er raunverulega. Þetta hróflar ekki við stöðu klettsins Péturs sem æðsta yfirmanns kirkjunnar, eða guðdómlegum lyklavöldum til að leysa eða binda. Pétri var kunnugt um kenningu „hins elskaða bróður vors Páls“ sem gekk meðal manna, og „er þar sumt þungskilið“ (2Pt 3, 15-16). Þó að skrifin séu svo nátengd guðspjöllunum, dregur það ekkert úr gildi þeirra, heldur vitna þau um andlega reisn Páls. Hið sama má segja um reynslu Páls af Guði sem Tómas frá Akvínó gat aðeins jafnað til Móse á Sínaífjalli. Amen