Þriðjudagur eftir 2. sunnudag á páskatíma 2005, Stykkishólmur

Sálumessa fyrir Jóhannesi Páli páfa II

 

            Þegar Albino Luciano, patríarki í Feneyjum og fyrrum biskup í Belluna, var kjörinn páfi árið 1978, lýsti hann yfir því að hann tæki sér bæði nafn Jóhannesar og Páls. Hann útskýrði að hann gerði þetta af virðingu fyrir tveimur forverum sínum, hinum sæla Jóhannesi XXIII og Páli sjötta. Ég var í Róm á hinum síðasta af fjórum almennum áheyrnarfundum hans og þegar áfallið kom við andlátstilkynningu hans tveimur dögum seinna. Meðal okkar var stödd fransiskusarsystir sem vann við utanríkisráðuneytið. Nokkrum dögum eftir útförina lýsti hún því yfir við okkur að „þeir“ í Vatíkaninu segðu að næsti páfi myndi einnig taka sér nafnið Jóhannes Páll, og sú reyndist að sjálfsögðu raunin.

            Þetta órofa samhengi grundvallaðist á því að sem erkibiskup í Kraká sá Wojtyla kardínáli sig einnig sem hirðisbiskup. Þó tengdist hirðisstarf hans mörgum sviðum, sumum stórum að vöxtum, sem hirðisstarf forvera hans hafði aldrei náð til.  Ekki felst þó í þessu gagnrýni á fyrirrennara hans því gæði prestlegrar þjónustu felast í þeim krafti sem hún er unnin með og mælist ekki með kvörðum sem mæla þekktar stærðir.

            Hann hafi þróað gott samband við eldri aðalstjórnanda pólsku kirkjunnar, Wishinsky kardínála. Þegar Páll VI lést sagði ég við bræður mína í Cambridge: „Það sem við þurfum er páfi sem hefur óumdeilt siðferðilegt vald og ég sting upp á Vishinsky kardínála.“ Svarið var að þetta væri ógerlegt: „Pólskur páfi, það gengur ekki, séra Edward...“ Atburðarásin varð þó allt önnur og sýndi að hugboð mitt var ekki svo slæmt.

            Akademískur ferill nýja páfans var einnig athyglisverður, bæði í guðfræði og heimspeki. Andleg efni höfðu þær háa stöðu, en voru þó athyglisverð fyrir það að þau stóðu traustum fótum í sjálfu lífi hans. Einnig bókmenntirnar. Skilningur hans á ljóðaskáldskap og leikritun varð hluti af störfum hans. Andleg og vitsmunaleg undirstaða hans varð traustari fyrir vikið.

            En hann hafði alist upp við hersetu Þjóðverja og við af henni tók svo herseta Rússa. Að því kom að hann var ekki lengur í vörn gagnvart ránskap kommúnistanna í Moskvu. Eftir fall kommúnismans með friðsamlegri byltingu þar sem hann studdi við verkalýðshreyfinguna Solidarnosc og Lech Walesa, bauð hann nýja leiðtoga velkomna enda orðinn sá maður sem þeir sóttust eftir samskiptum við. Hann gat rætt við rússneska diplómata en síður við fulltrúa rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar. Þó hafa jafnvel þeir sýnt merki um að afstaða þeirra sé farin að mildast.

            Líkt og á hverju öðru sviði þá voru stjórnmálaleg afskipti hans ekki mörkuð neikvæðri sjálfssókn og gagnkvæmum hótunum, né reyndi hann að leita sér að bandamönnum, heldur trúði hann á æðsta vald kærleikans sem hins hinsta takmarks á öllum sviðum lífsins, og ekki síður á hverju sviði stjórnmálalegs lífs. Hann vann staðfastlega að því að víkka sjóndeildarhringinn fremur en að ýta undir deilur. Þetta birtist í upplýstri samkirkjustefnu hans og útréttri sáttahönd til þeirra sem ekki játa kristna trú. Þó hafa sumir fundið fyrir sterkum vilja hans og ekki skilið að vald hans var trygging fyrir því sem hann setur fram.

            Ef litið er yfir feril síðustu páfa, þá má telja að hann hafi átt minna sameiginlegt með Jóhannesi XXIII og Páli VI heldur en Píusi XI, mennta- og fjallgöngumanninum. En ekki hafði Píus XI þjónað lengi í embætti þegar hann þurfti að snúast til varnar gegn vaxandi veldi þýskrar útþenslustefnu og hugmyndafræði nasista og langvarandi ógn herskárra og trúlausra kommúnista.

            Hér hefur aðeins lítillega verið drepið á sum verksvið hans. En starf hans ber keim af hjartanu sem er hinsta uppsprettan. Þar finnur mennska hans enduróm að innan, og að utan frá kirkjunni. Margar milljónir kaþólskra og fjölmargir aðrir í heimsbyggðinni allri tóku frumkvæði hans fagnandi, því hann skildi af hyggjuviti sínu hvað það er sem gerir manninn mennskan.

            Hann bar ofar öðru með sér kærleika Péturs og þar fann hann kraftinn til að sinna svo mörgum nýjum og fjölbreyttum störfum. Mannlegt viðmót hans, sem snortið var himneskri náð, var sjálfsprottið, gjafmilt, vingjarnlegt og óþreytandi vinnusamt. Hann leitaði ekki að persónulegum sigrum sér til handa. Kristur, sem starfaði í honum og í gegnum hann, fann þar fyrir tryggan þjón, sem unnið gat hetjudáðir og var fær um að sýna óumræðilega blíðu. Siðferðileg fræðsla hans birtist hvarvetna í gerðum hans og þetta er fræðsla sem unnt er að hrinda í framkvæmd. En þar sem hann bar með sér kærleika Péturs, þá standa verk hans utan við svið þess sem aðrir geta skynjað þó að þeir hafi orðið varir við áhrifamátt þeirra.

            Hann lést áður en átta dagar voru liðnir frá páskum, sívinnandi og hugsandi og um fram allt biðjandi allt til hinsta andartaksins í lífinu, en þá blessaði hann mannfjöldann sem baðst fyrir neðan við gluggana á íbúð hans. Hann sjálfur var bæði tákn vonar og holdgerving hennar. Við þökkum Guði fyrir líf hans og öll þau fjölmörgu guðdómlegu verk sem hann kom í framkvæmd, ekki aðeins fyrir kirkjuna heldur til andlegra og eigi síður efnislegra hagsbóta fyrir mannkynið. Og megi hann, sem tók svo marga upp í hóp blessaðra og heilagra þjóna og þerna Guðs, vera sjálfur í návist þeirra! Amen.