Þorláksmessa á sumri 2008, Stykkishólmur

 

            Þorlákur helgi Þórhallsson fæddist árið 1133, varð Skálholtsbiskup 1178 og andaðist 1193. Hann hefur verið talinn verndardýrlingur Íslands fyrir sakir afar sérstakra kringumstæðna.

            Hann er sagður sjötti biskupinn í Skálholti og eftir andlát hans lýsti alþingi yfir helgi hans með sérstakri pólitískri yfirlýsingu árið 1198, jafnvel þó að endurbótaáform hans hafi aflað honum margra óvina. Þegar Jóhannes Páll páfi II kom til Íslands í júní 1989 lýsti hann yfir því að Þorlákur væri verndardýrlingur Íslands.

            Samkvæmt hefðinni er hann í hávegum hafður og varðveist hafa ýmis gögn um ævi hans.

            Hann var af góðum ættum og vígðist til djákna 15 ára að aldri og prests 18 ára. Eftir tveggja ára prestþjónustu hélt hann utan til náms, þó ekki til Þýskalands, líkt og nýjustu rannsóknir benda til að Sæmundur fróði hafi gert, heldur til Englands við dómkirkjuskólann í Lincoln, og síðar í Frakklandi. Ef við gerum ráð fyrir, sem eðlilegt má telja, að hann hafi þá verið genginn í reglu Ágústínamunka, þá hefur hann mjög sennilega haldið til hjá Ágústínareglunni (einnig kölluð „Kanokareglan“) sem var hlynnt æðri menntun. Reglan starfrækti að minnsta kosti þrjár slíkar miðstöðvar í Norður-Frakklandi: Arronaise stofnuð 1090, St. Viktor nærri París stofnuð 1108 og Prémontré stofnuð 1121. St. Viktor-skólinn er sérstaklega áhugaverður í þessu sambandi. Þar dvöldust tveir miklir höfundar, Húgó (+1141) og Ríkharður (+1173), sem var enn að störfum á tímum Þorláks. Hann var einkum þekktur fyrir andlega og dulræna túlkun sína á Gamla testamentinu. Þess má einnig geta að Eysteinn erkibiskup í Þrándheimi (en hann var af reglu Ágústína), sem var lýstur helgur maður á biskupafundi, hafði stundað nám í St. Viktor-skólanum áður en hann var skipaður erkibiskup árið 1157. Talið er að Þorlákur hafi verið í Evrópu árin 1155–1161, svo Eysteini hefur gefist nægur tími til að mæla með St. Viktor-skólanum við hann, og hefur kannski verið þar sjálfur á sama tíma.

            Þegar Þorlákur var í Evrópu hefur hann haft tíma til að kynnast hreyfingu sistersíana sem þá var í örum vexti undir stjórn heilags Bernharðs. Sennilega hefur þrautskipulagt samfélag þeirra ekki séð sér fært að stofna útibú á Íslandi. Þeir áttu samkvæmt reglunum að brjóta land til ræktunar og þess hefur naumast gefist kostur í hinu erfiða veðurfari þess tíma þar sem birkikjarrið reyndi að skjóta rótum í gljúpu hrauninu. Þar að auki var hið agaða fransk-rómanska hugarfar einkar frábrugðið hinum frjálsa anda víkinganna sem veiddu fisk og verkuðu, ýmist í salt eða skreið til útflutnings. Allt þetta kom í veg fyrir að hann gengi í reglu sistersíana og settist síðan að á Íslandi. En kanokareglan, sem tilheyrði Ágústínareglunni, var hins vegar vel þekkt og sveigjanleg, og var Breakspeare kardínáli, sem seinna verður nefndur, í þeirri reglu. En í Noregi var Eysteinn ekki svo fjarri miðstöð sistersíana og það var honum hvatning til að stofna klaustur beggja reglnanna, kanoka og sistersíana, í sínu eigin biskupsdæmi.

            Þegar Þorlákur sneri aftur fylgdi hann ásamt móður sinni og systur reglum Ágústínusar en stofnaði síðan kanokasetur í Þykkvabæ, fyrsta klaustrið á Íslandi sem hélst fram að siðaskiptunum. Þar mun hann hafa dvalist frá árinu 1161 uns hann var kjörinn biskup í Skálholti 1178. Þar varð hann frægur af hjálp sinni við fátækt fólk og lenti einnig í deilum við valdamikla og ríka menn, en hann hlaut biskupsvígslu í erkibiskupsdæmi Niðaróss (Þrándheimi) áður en Eysteinn flýði til Englands árið 1181. Hann aðhylltist endurbætur Gregors páfa VII sem enski kardínálinn Breakspeare hafi þangað fært á tveggja ára ferðalagi sínu 1152–4. Þar var kveðið á um einlífi presta. Þótti óhægt um vik að innleiða þessa reglu  í reynd og viðhalda henni (svo sem háttaði til í Rínarlöndum), og var því sæst á að menn mættu halda hjákonur, með ýmsum skilyrðum.

            Sumir segja að Þorlákur hafi látið reisa mikla timburkirkju í Skálholti, stærri en þá sem þar stendur nú, og var timbur til hennar flutt inn frá Noregi, en þó er líklegra að hana hafi forveri hans í embætti, Klængur Þorsteinsson, látið reisa. Við fornleifauppgröft árið 1954 fannst beinagrind arftaka Þorláks, Páls biskups Jónssonar, sem var frændi hans. Ekkert var sagt um greftrunarstað Þorláks sjálfs.

            Í einum þætti Flóamannasögu greinir fagurlega frá helgi Þorláks biskups. Í 24. kafla segir Þorgils Þórðarson draum sinn: „Enn dreymdi mig, að ég væri heima í Traðarholti. Ég sá á kné mínu hinu hægra, þar voru vaxnir fimm hjálmlaukar saman og kvísluðust þar af margir laukar, og ofarlega yfir höfðuð mér bar einn laukinn, en svo var hann fagur sem hann hefði gullslit.“ Þorleifur sonur hans réð drauminn: „Þú munt eiga fimm börn. Frá þeim munu kvíslast margar ættir á Íslandi... En hinn fagri laukurinn mun merkja það, að einhver maður mun frá þér koma, sá er ágætur mun verða.“ Og bætir höfundur sögunnar við: „Og gekk það eftir síðan, því frá Þorgilsi er kominn Þorlákur biskup hinn helgi.“ Amen.