Gamlar prédikanir

Mér leiðast svo.....eldhúsverkin!!

Einhverra hluta vegna verð ég alltaf hissa þegar ég heyri fólk kvarta undan húsverkum, hversu lýjandi og erfið þau séu. Að vísu er eina lausnin til að losna við húsverk sú einfalda ráðstöfun að búa ekki í húsi, en þá er hætt við að fari að þrengja að frumþörfum hvers einstaklings. Sennilega er ástæðan sú að húsverk eru í tölu hinna endalausu verka, sem sífellt þarf að gera en verður aldrei að fullu lokið, svipað og hinn leiðigjarni flórmokstur. Mannkynssagan fæst oft við stórvirki: Fólk veltir því fyrir sér hvernig pýramídarnir voru byggðir, þó að mannkynið hafi þegar eytt margfalt meiri orku og vinnu í einföld húsverk heldur en allar glæsibyggingar mannkynssögunnar saman taldar. Bækur eru skrifaðar um styrjaldir og hertækni: Færri bækur hafa verið skráðar um það eilífa stríð við skítinn, rykið, húsaskúmið og draslið á bænum, þó hershöfðingjarnir í þeirri baráttu verði seint upp taldir....og orðurnar fyrir frammistöðuna færri, umvandanir hins vegar ærið margar. Og fáir hafa helgað bækur því verksviti sem varið var til að finna upp einföld tæki eins og þeytara, sem enn eru í notkun í mörgum eldhúsum, þrátt fyrir flókin heimilistæki nútímans. Ef spurt er hver fann upp svuntuna verður ámóta fátt um svör og hver fann upp hjólið: Hafa þó báðar uppfinningarnar reynst mannkyninu hinar notadrýgstu þó fleiri telji eflaust hjólið merkari uppgötvun. Mér kemur í hug umsögn manns nokkurs um vinnukonu langa langafa míns, Erlings Pálssonar bónda í Árhrauni á Skeiðum. Um hana var til tekið í snyrtimennsku, því taðstálið hennar var svo vel upp hlaðið.
Líklega þarf hér einhverra skýringa við: Skán var notuð til eldamennsku og í sumum eldhúsum fyrri tíðar var afhýsi í eldhúsinu fyrir skánarhlaðann....það þótti betra en að hafa skánina úti við eða í sérstökum kofa, því þá hélst skánin þurr. Vandamál húsmæðra fyrir einni öld síðan var ekki að ná óhreinindunum úr eldhúsinu heldur að raða þeim snyrtilega upp.

Hér á eftir fylgja nokkur dæmi um vandamál húsmæðra á þesari öld....njótið heil:

Leiðbeiningar um hvernig á að hreinsa lampa....úr Kvennafræðaranum eftir Elínu Jónsson, f. Briem, Rv. 1911, fjórða prentun aukin og endurbætt:

Að hreinsa og láta á lampa skal gjöra strax á morgnana. Í litlum kassa skal hafa lampaþurkara, gamla léreftsklúta, og eldspýtur til að þurka skarið af kveiknum með. Fyrst skal þurka glasið ofan að mjóddinni, og skal þá annaðhvort þurka það með tómum glasaþurkaranum eða vefja léreftsklút utan um hann; síðan er glasið þurkað að neðan með klútnum og seinast að utan. Þá skal verka pípuna, og núa af henni sortann að ofan, og næst hann vel með salmíakspíritus. Þegar látið er á lampa, skal ekki láta þá alveg fulla, því þá logar ver. Ef olían er vond, logar betur, ef ögn af salti er látið í lampann. Skarið á kveiknum verður að þurka vel af, og stundum verður að jafna hann með skærum; ef lampinn er með flötum kveik, er klippt ögn af hornunum, svo að ekki ósi, og glasið springi síður. Ef skrúfurnar eru ekki góðar, skal skrúfa kveikinn þannig að morgni, að eigi þurfi að snerta skrúfuna, þegar kveikt er á lampanum, og verður þá að setja glasið á um leið og kveikt er á kveiknum, svo að það hitni, meðan loginn er að vaxa; seinast skal þurrka vel af öllum lampanum. (318-19)

 
 
 

Einnig lætur frú Elín sér annt um kústana. "Sópar skulu hanga á nöglum á milli þess, sem þeir eru brúkaðir" segir hún, og á öðrum stað ráðleggur hún fólki að þrífa kústasköft vikulega. Þá mælir hún með þvi að hreinsa gler í rúðum og myndarömmum með brennivíni.

Óþrifnaður óhafandi, þó að í eldhúsi sje

Steingrímur Matthíasson læknir í inngangi að Matreiðlsubók Jóninnu Sigurðardóttur á Hótel Goðafoss, Akureyri. Akureyri 1927.

Ef matseljan eða eldhússtúlkan er sóði, getur hlotist af því mikið ilt. Maturinn getur af þeim ástæðum orðið óhollur eða jafnvel banvænn; en að minsta kosti verður sá matur ólystugri en ella, sem sóðalegur frágangur er á og óþrifaleg og óþrifalega er fram borinn. Því miður kemur það all-oft fyrir, að eldhússtúlkur eru erkisóðar og kemur það venjulega af hugsunarleysi og óhagsýni, og dugar ekki að taka hart á því, því að hjer er ekki um neinar ásetningssyndir að ræða. Besta ráðið til þess að kippa þessu í lag er, að koma þeim til að nota heilann og hugsa um verkið, sem þær eiga að gera. Það er því miður algengt, að eitt af aðaleinkennum eldhússtúlkunnnar er óhreinar hendur og kolkrímótt andlit. Satt er það, þær verða að standa í mörgu, hella úr koppum og kyrnum, -þvo gólfin, sækja kol, mó og tað, fást við sótuga potta og fleira, en engu að síður er þessi óþrifnaður óhafandi, þó að í eldhúsi sje, og jafnvel miklu síður þar. Eldhússtúlkunum er venjulega vorkunn, þó að þær sjeu sóðalegar, þvi að oft er heimtað af þeim, óæfðum og ólærðum, heílmikið starf, sem heimtar vandlega tilsögn og æfingu. Er nokkur von til, að eldhússtúlkan þvoi sjer, er hún hvorki hefir þottafat, sápu nje handklæði?  (29) . Við matreiðslustörf er hins vegar hentugt, að hún hafi á sjer hlífðarsvuntu, er nær upp á brjóst, úr ljósleitu efni, sem fljótt sjer á, svo óhreinindin leyni sér ekki lengi. Á höfðinu, til hlífðar hárinu, er ákjósanlegt, að hún hafi annaðhvort skýlu eða húfu úr lérefti" 31.     Amma bakar pönnukökur...með hvíta svuntu og höfuðskýlu að ráði Steingríms læknis. Auglýsing úr Samvinnunni 1937.Tökum eftir stuttum ermunum á peysunni, svo þær dragist ekki ofan í matinn. Þessi er þó ekki yfir sótugum hlóðunum en hefur komið sér upp rafmagnseldavél.

Þungvopnuð og brosmild húsmóðir 6. áratugarins leggur af stað í stríðið. Svuntan og skýluklúturinn enn á sínum stað.

Ef allt um þrýtur....þá má sosum nota tækin.

(Myndirnar eru úr bókinni Þvottur og Ræsting, eftir Astrid Stoumann. Rv 1948)