Forsíða
Frumsamið
Efst á baugi
Tenglar
Jón Heiðar

Blogg

Að ráðast á garðinn þar sem hann er hæstur
25.ágúst 2003
Erlendar ríkisstjórnir, stjórnmálamenn og umhverfis- og dýraverndunarsamtök hafa gagnrýnt vísindaveiðar Íslendinga á hrefnu harðlega. Enn er óljóst hversu umfangsmiklar gagnaðgerðir þessara aðila verða og hve mikill skaði af slíkum huganlegum aðgerðum verði í raun og veru. Vísbendingar eru þó um að Íslendingar muni þurfa að huga afar vel að kynningarstarfi og almannatengslum vegna veiðanna.

Mistök gerð strax í byrjun ?
Erlendir og innlendir fjölmiðlamenn og fulltrúar umhverfisverndarsamtaka hafa gagnrýnt meintan ógreiðan aðgang fréttamanna að hrefnuveiðunum. Veiðimenn og vísindamenn Hafrannsóknarstofnunnar hafa á sama tíma lýst undrun sinni á ágangi fjölmiðlamanna. Þeir benda á þá hættu sem stafar af umferð við öfluga sprengiskutla, sérstaklega þar sem þeir hafa ekki verið notaðir hér við land áður. Einnig hefur verið bent á að ekki sé rétt að gefa myndatökumönnum færi á að taka myndir sem gætu skaðað hagsmuni Íslendinga.

Áhættan við þetta er sú að fjölmiðlamenn fylgist með veiðum “utanfrá,” andúð myndist á milli þeirra sem veiða og þeirra sem segja frá veiðunum. Það getur orðið fréttnæmt í sjálfu sér að fjölmiðlar þurfi að fylgjast með veiðunum í fjarlægð og jafnvel lengt líftíma málsins í erlendum fjölmiðlum og jafnvel magnað það upp.

Eltingarleikur við myndir verður sjálfstætt verkefni fjölmiðlamanna og myndirnar teljast merkilegri fyrir þær sakir að þær voru teknar þrátt fyrir ógreiðan aðgang. Almennt séð getur ógreiður aðgangur fjölmiðlamanna að vettvangi getur valdið tortryggni og þessu tilviki getur hann orðið vatn á myllu andstæðinga veiðanna. Síðast en ekki síst vekur þetta upp siðferðislegar spurningar um möguleika og frelsi fjölmiðla til þess að greina frá atburðum. Almenna reglan er auðvitað sú að fjölmiðlar eiga að hafa sem greiðastan aðgang að upplýsingum til þess að þeir geti sagt frá málum með sem hlutlægustum hætti.

Áhættan vel þess virði
Önnur nálgun hefði verið að leyfa fjölmiðlamönnum að fylgjast með veiðunum frá fyrstu hendi, jafnvel um í borð veiðibátunum sjálfum. Þó að fáir hefðu komist með í hverja ferð (þar sem hrefnuveiðibátarnir eru ekki stórir) þá kynnast fjölmiðlamenn veiðunum, rannsóknum og sjónarmiðum íslenskra veiðimanna og vísindamanna beint. Áhættan er auðvitað sú að viðmælendur misstígi sig í viðtölum, orð þeirra séu slitin úr samhengi eða einfaldlega sé rangt haft eftir þeim. Og með umfjöllun fylgja auðvitað myndir af blóði drifnum veiðum og hvalskurði.

Myndavélin sér allt
Þær myndir hafa reyndar þegar birst og hefur fólki sem starfar við að selja hvalaskoðunarferðir til Íslands hefur þótt nóg um. Í þessu máli sem öðrum þarf að gera ráð fyrir fjölmiðlaumfjöllun og byggja upp traust og velvild fjölmiðlamanna. Veita þarf þeim aðgang að fréttavettvangi, þjálfa viðmælendur í að tala við fjölmiðla og hafa allar upplýsingar og sjónarmið á takteinum, hvort sem það er á prenti, á vef og hjá því fólki sem fjölmiðlar ræða við. Og rétt er að hafa í huga að engin tækni eða kynningarbæklingur kemur í staðinn fyrir öfluga talsmenn- og konur, fólk sem kann að skýra flókin sjónarmið með einföldum hætti.

Samhæfing er lykilatriði
Þegar á annað borð er ákveðið er að fara út í vandasama aðgerð eins og þá að hefja aftur hvalveiðar er nauðsynlegt að vinna eftir vandaðri og samhæfðri kynningaráætlun enda þarf greinilega að verja fjölþætta hagsmuni gagnvart öflugum aðilum sem hafa áratuga reynslu af áróðursstarfi gagnvart (stór)fyrirtækjum og ríkisstjórnum. Í áætluninni þyrfti sem sagt að gera ráð fyrir hugsanlegum aðgerðum og ummælum dýraverndunar- og náttúruverndarsamtaka, fyrirtækja, stjórnmálamanna, alþjóðlegra stofnanna og ríkisstjórna.

Aldrei hægt að sjá allt fyrir
Það getur auðvitað aldrei orðið þannig að stuðningsmenn og meðlimir umhverfis- og dýraverndunarsamtaka verði fullkomlega sáttir við hvalveiðar og aldrei verður hægt að sjá við öllum gagnaðgerðum eða hafa fullkomna stjórn á atburðarrásinni. Markmiðið væri kannski miklu frekar að lágmarka skaðann, fá fram víðtæka fjölmiðlaumfjöllun sem innihéldi sjónarmið Íslendinga og fá embættismenn, sérfræðinga, stjórnmálamenn og almenning erlendis til þess að umbera og með tímanum samþykkja réttmæti hvalveiða hér við land. Einnig þarf að hindra að mikilvægir atvinnuvegir verði fyrir skakkaföllum vegna veiðanna. Þetta verkefni flókið, dýrt, tímafrekt og erfitt. Með því væri ráðist á garðinn þar sem hann er hæstur.

Hvort það sé unnið eftir slíkri áætlun nú veit höfundur ekki. Hann telur sig þó vita að það verður of seint að reyna að bjarga málum eftir að þau eru komin í óefni. Atvinna og afkoma fjölda fólks getur verið í húfi og sömuleiðis orðspor Íslands og Íslendinga.

Viðbrögð umhverfisverndarsamtaka
Það hefur aldrei verið auðveldara að dreifa fréttum. Líftími mála er oft stuttur og það þarf líka meira til þess að mál nái í gegn en áður. Til að erlendir fréttaviðburðir nái athygli meginþorra almennings á alþjóðavísu þurfa þeir að vera dramatískir, hlaðnir tilfinningasemi, tengjast frægu fólki eða þekktum fyrirtækjum eða vörumerkjum. Helst þurfa atburðir að fela í sér átök og neikvæðni. Boðmiðlun almennt er að verða sérhæfðari. Í sérhæfðum málum eins og í umhverfismálum á sér stað ákveðinn samkeppni á milli aðila um hverjir skilgreini umræðuna á því sviði. Dýraverndunarsinnar og umhverfisverndarsamtök hafa líklega haft vinninginn að því leyti hingað til. Þeim hefur gengið ágætlega að vinna í þessu umhverfi.

Netið spilar stóra rullu
Fréttir af hvalveiðum Íslendinga birtast á Netinu nokkurn veginn um leið og atburðir gerast. Enginn vandi er fyrir fjölmiðlamenn og aðra sem fylgjast með málinu að senda frá sér fréttir og upplýsingar til áhugasamra lesenda og áhugafólks. Fjölmiðlamenn sem vinna fyrir aðra miðla nýta sér að sjálfsögðu Netið til upplýsingaöflunnar. Með tilkomu Netsins og farsímatækninnar geta þrýstihópar virkjað stuðningsmenn sína og jafnvel almenning til aðgerða með ógnarhraða og dreift upplýsingum og áróðri til fjölmiðlamanna um heim allan. Grænfriðungar eru frumkvöðlar á þessu sviði. Samtökin byrjuðu fyrst að nýta nettækni til þess að dreifa upplýsingum og virkja fjölmiðla, stuðningsmenn og almenning fyrir tæpum áratug síðan þegar samtökin knésettu Shell olíurisann í Brent-Spar málinu svonefnda.

Samtökin nýttu sér einnig þann möguleika að senda beint út frá atburðum með því að nota litla gervihnattasenda sem komið var fyrir á Brent-Spar olíupallinum umdeilda. Stjórnendur Shell gátu ekki ímyndað sér að aðgerðir þeirra myndu vekja svo hörð viðbrögð umhverfisverndarsinna. Og því fór sem fór. Ekki er reynt hér að líkja því máli við spennuna vegna hvalveiða nú en það er vel þess virði fyrir Íslendinga að halda vöku sinni. Töluverður tími starfsmanna sendiráða Íslands erlendis fer reyndar nú í að svara mótmælum sem berst með tölvupósti frá vefsíðum umhverfissamtaka. Vel getur verið að Grænfriðungar og skyld samtök muni láta þar við sitja. Það er þó möguleiki að ef deilan harðni muni umhverfisverndarsamtök til dæmis nýta fjölsótt vefsetur sín, tölvupóst og smáskilaboð til þess að þrýsta á erlenda smásala til þess að hætta að bjóða íslenskar vörur. Íslendingar nýta sér einnig Netið til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þó það sé gert með nokkuð hófstilltari hætti.

Grænfriðungarnir koma
Grænfriðungar hafa boðað komu flaggskips samtakana, Rainbow Warrior til Íslands. Samkvæmt viðtali við talsmann samtakanna í Fréttablaðinu 21. ágúst má búast við skipinu í byrjun september. Sáttatónn er í Grænfriðungum, þeir virðast þannig að sigla á milli hafna og ræða við landsmenn og ráðamenn og kynna þeim sjónarmið og andstöðu við hvalveiðar. Talsmaðurinn segir í viðtalinu að Grænfriðungar hafi ákveðið að koma hingað til lands eftir að ljóst var að Íslendingar hefðu áhuga á komu þeirra. Það er af sem áður var þegar liðsmenn samtakana þvældust á gúmmíbátum fyrir skutlum hvalveiðimanna og hlutu mikla fjölmiðlaathygli og aðdáun almennings erlendis. Þá skipti engu hvort veiðimenn eða heimamenn hefðu áhuga á komu þeirra eða ekki. Þessi mildari tónn endurspeglar það ef til vill það áfall sem samtökin urðu fyrir í kjölfar aðgerða þeirra gegn Shell olíurisanum þegar samtökin voru gagnrýnd fyrir að mata fjölmiðla og almenning á hæpnum upplýsingum og innantómum áhættuatriðum í auglýsingaskyni. Fjölmiðlar fengu líka sinn gagnrýnisskammt fyrir að taka við og endurvarpa efni frá Greenpeace gagnrýnislaust.

Stærri og mýkri
Önnur skýring er sú að Greenpeace orðin stór og “ráðsett stofnun.” Umfjöllun á vef samtakanna, markviss og áhrifarík fjölmiðlatengsl, formleg mótmæli sem almenningur og félagsmenn geta sent með tölvupósti og sáttaferð til heimamanna er sem sagt fyrsta skrefið í mótmælum frekar en glæfraferðir gegn hvalveiðibátum á úfnum sjó. Þriðja mögulega skýringin er sú að Grænfriðungar meta stöðu Íslendinga veika og telja ónauðsynlegt að ganga fram með mikilli hörku til að stöðva hvalveiðar þeirra. Til dæmis benda Grænfriðungar og reyndar aðrir sem lýst hafa andstöðu sinni við veiðarnar á mikilvægi hvalaskoðunar fyrir íslenska ferðamennsku.

Silkihanskarnir af ?
Enginn skyldi vanmeta getu Grænfriðunga og annarra slíkra samtaka til þess að að skilgreina fjölmiðlaumfjöllun og almenningsálitið með vel tímasettum og “sviðsettum” mótmælum. Og ekki er hægt að útiloka að samtökin mótmæli með “fjölmiðlavænum” hætti þegar til Íslands er komið. Aðgangur þeirra að alþjóðlegum fjölmiðlum er greiður má telja afar líklegt að þeir muni fylgjast með veru Grænfriðunga hér landi. Grænfriðungar munu vafalaust halda áfram að nýta vefsetur sitt, www.greenpeace.org óspart í baráttu sinni. Fréttum og myndefni af mótmælum verður einnig áfram dreift þaðan til stuðningsmanna, fjölmiðlafólks og almennings.

Ekki skal reynt að ráða í það frekar hér hvernig Grænfriðungar, erlend fyrirtæki, aðrir þrýstihópar eða erlendar ríkisstjórnar munu bregðast við hvalveiðum Íslendinga heldur skal beint sjónum að stöðu Íslendinga.

Staða Íslendinga erfið og flókin
Í skoðanakönnunum lýsir meirihluti landsmanna yfir stuðningi við hvalveiðar. Íslensk stjórnvöld vísa sem fyrr til réttar Íslendinga til þess að nýta auðlindir sínar og nauðsyn þess að öðlast vísindalegan skilning á hvölum, atferli þeirra og fæðuvali. Umhverfisverndarsamtök draga þessi vísindarök í efa og telja vísindaveiðar óþarfar. Rétt er þó að hafa í huga að vísindarök hafa líklega lítið með andstöðu við hvalveiðar að gera í raun og veru. Vandséð er að andstæðingar hvalveiða telji fullveldisrök gild.

Á þetta hafa Íslendingar rekið sig á margoft á vettvangi Alþjóða hvalveiðiráðsins og víðar. Eins og áður þegar deilt er um hvalveiðar búa Íslendingar við öfluga alþjóðlega þrýstihópa, harða samkeppni við aðra fiskseljendur á erlendum mörkuðum, kröfuhörð innkaupafyrirtæki og smásala. Og nú hafa töluverðir hagsmunir bæst við vegna ferðaþjónustunnar.

Fyrirtækin sem hafa byggt upp vörumerki sín og þjónustu á ímynd Íslands eiga illa við því að orðspor landsins bíði hnekki. Og þeir sem starfa í ferðaþjónustu hafa lítinn áhuga á því að láta á það reyna hvort hvalveiðar og hvalaskoðun geti blómstrað hlið við hlið. Áhættan er einfaldlega talin of mikil. Samkvæmt hagsmunaaðilum í íslenskri ferðaþjónustu ofbýður hvalavinum myndir og fréttir af hvaladrápi sem þegar hafa birst opinberlega. Þeir telja sig þegar hafa orðið fyrir tjóni vegna þeirra. Hvort skaðinn er til langframa mun einfaldlega þurfa að koma í ljós úr því sem nú er komið. Þá mun einnig koma í ljós hvort það verði einungis hvalaskoðunarfyrirtæki sem verða fyrir skakkaföllum.

Tengt efni:

• Þrýstihópar og starfsemi þeirra: dæmi tekið af herferð Greenpeace gegn Shell 1994
• Fréttasafn mbl.is: hvalveiðar
• Yfirlit yfir erlendir fréttir af hvalveiðum Íslendinga (Google News)