|
|
Jón Jónsson
og
Snjólaug Guðrún Egilsdóttir
frá Kaldbak.
Jón Jónsson fæddist að Brekknakoti í Reykjahverfi 10.ágúst 1888. Hann var sonur hjónanna Jóns Frímans Jónssonar og Hólmfríðar Jónsdóttur. Hann lést 15. Desember 1976. í Reykjavík.
Snjólaug Guðrún Egilsdóttir fæddist á Laxamýri á Tjörnesi 9.júlí 1894. Hún var dóttir hjónanna Egils Sigurjónssonar og Arnþrúðar Sigurðardótur. Hún lést 18.maí 1954. í Reykjavík.
Jón og Snjólaug giftust 13. júní 1916. og bjuggu í Saltvík 1916 til 1921. en lengs af 1921 til 1949 bjuggu þau í Kaldbak við Húsavík.
Rúnar Þór Egilsson hefur tekið saman æviágrip Jóns og Snjólaugar og er það hér.
Æviágrip Jóns og Snjólaugar frá Kaldbak,
sem flutt var við upphaf ættarmóts afkomenda
þeirra í Reykjahverfi þann 20. júní 2003.
Ættarmót hljóta öðrum þræði að vera til þess ætluð að minnast genginna kynslóða. Mér finnst því vera tilhlíðilegt að minnast í fáeinum orðum þeirra hjóna Jóns og Snjólaugar.
Ég styðst þar að einhverju leiti við minningargrein um Jón eftir Bjartmar Guðmundsson, sem birtist í Morgunblaðinu 10. ág. 1979. Og við minningargrein um Snjólaugu eftir Karl Kristjánsson, sem birtist í Tímanum 30. júlí 1954.
Jón Jónsson var fæddur, í Brekknakoti í Reykjahreppi þann 10. ágúst 1888, og ólst þar upp. Eftir barnafræðslu í heimasveit gekk hann í unglingaskóla í Mývatnssveit og á Húsavík. En síðar stundaði hann nám við Kennaraskólann í Reykjavík og var þar svokallaður óreglulegur nemandi veturinn 1913 - 14 (sbr. Kennaratal '58) E.t.v. þýðir það að hann hafi farið suður seinni part vetrar til að þreyta lokapróf og öðlast kennararéttindi, því vitað er að hann var við kennslu fyrir norðan þennan sama vetur.
Um vorið eftir lokaprófin í Kennaraskólanum, lá leiðin svo heim í Brekknakot með kennararéttindi upp á vasann. Hann tók sér far með strandferðaskipi eins og þá tíðkaðist, og var siglt suður fyrir Reykjanes og austur með landi. Eftir því sem norðar dró með austfjörðum kom í ljós hafís sem lokaði siglingaleiðinni, og lauk þeirri sjóferð svo að skipið fór ekki lengra en til Seyðisfjarðar. En Jón dó ekki ráðalaus. Hann lagði af stað fótgangandi heim í heiðardalinn, og fylgdi símalínu sem lögð hafði verið frá Seyðisfirði norður um land þá átta árum fyrr. Ekki er að orðlengja það að kappanum varð ekki skotaskuld úr því að þramma þennan spotta milli Seyðisfjarðar og Brekknakots. Heim komst hann heill og brattur og sinnti vorverkum og heyskap á búi foreldra sinna til hausts.
Á yngri árum var Jón barnakennari í Reykjahverfi og á Tjörnesi, og gegndi því starfi í átta ár, frá 1908 til 1916, og þótti farnast vel. Einnig var hann sundkennari í Reykjahreppi vorin 1913 -15.
Ungur varð Jón félagi í ungmennafélaginu Geisla í Aðaldal, sem stofnað var 1908, og lét hann sig sjaldan vanta á fundi þess, sem oftast voru þó haldnir í talsverðri fjarlægt frá Brekknakoti. Mér finnst ekki ósennilegt að hann hafi verið stofnfélagi, þá tvítugur að aldri.
Ungmennafélögin hafa ávallt lagt áherslu á íþróttaiðkun, þá eins og nú. Og einkunnarorð ungmennahreifingarinnar eru sem kunnugt er: "Heilbrigð sál í hraustum líkama".
Jón var mjög áhugasamur um starf ungmennafélags síns, og var á sínum yngri árum í röð fremstu íþóttamanna í sinni sveit, og þá einkum í sundi og í starfsíþróttum, sem svo voru nefndar, svo sem í slætti með orfi og ljá og í baggabindingum.
Bjartmar segir í grein sinni:
"Eftir Jóni man ég fyrst á íþróttamótum og langbest þó á einni ákveðinni útisamkomu, sem haldin var á eyri við Heiðarenda skammt sunnan við Laxamýri 1910, að ég held", segir Bartmar. "Þar voru ávörp flutt og ræður. En öðrum þræði var þetta íþróttamót. Búið var að brúa Laxá og Mýrarkvísl og gera akveg frá Húsavík þó nokkuð langt suður fyrir brýrnar. Annað eins mannvirki og umbætur gátu menn þá ekki látið gera fyrir sig án þess að boða til samkomuhalds og fagna. Best man ég eftir íþróttunum og allra best eftir sundinu, sem vaskir menn og vaxandi þreyttu í ánni, er var dálítið mikil. Áður hafði ég aldrei mann á sundi séð nema fornaldarkappa fyrir 1000 árum, svo sem Gretti Ásmundarson og önnur álíka ofurmenni. .....
Svona snemma á öld kom engum til hugar að stúlkur gætu keppt á íþróttamótum og unnið gull, og allra síst þeim sjálfum. En öllum öðrum betri áhorfendur voru þær og körlum til allavega örvunar eins og áður og kannski enn", segir Bjartmar og heldur enn áfram:
"Þegar kappar sundsins steyptu sér í árstrauminn einhversstaðar nálægt Mýrarseli fannst mér endilega að það yrði þeirra síðasta hreyfing hér í lífi. Samt stóð ég á öndinni í von um að upp kæmi haus eins og selshaus í Skjálfandafljóti. Og dæmalaus var hifning mín innan rifja, þegar hausarnir náðu allir andanum og hentust áfram á hlið við strauminn, og alveg eins fannst mér öðrum strákum liði, er hjá mér stóðu. Býst ég þó varla við að OKKAR áhrif hafi náð út til kappanna í ánni. En fögnuður kvennablómans hefur áreiðanlega gengið þeim til hjarta öllum saman.
Þeir komu upp úr ísköldu árvatninu brísheitir og brosandi. -- Einn af þeim var Jón í Brekknakoti. Áður vissi ég ekki að hann væri til, en sé hann síðan fyrir mér / eins og hann var þá, / betur en flest annað, þegar ég renni huga til þessa dags --- að undanteknum Sigurði Egilssyni á Laxamýri. Hann gæti hafa stokkið hæst. Og Jón finnst mér að hafi verið sigurvegari í ánni. Engar bækur hef ég þó fyrir mig að bera í því efni", segir Bjartmar. Og þar lýkur þeirri frásögu.
Jón stundaði nám í orgelleik veturinn 1906 - 07. Hann var síðan organisti og söngstjóri í Neskirkju í Aðaldal í tólf ár, frá 1908 til 1920.
Eina sögu kann ég sjálfur frá að segja í því samhengi, sem vinur Guðmundar Jónssonar, og skólabróðir hans í Menntaskólanum á Akureyri sagði mér.
Svo mun hafa borið við að Jón batt hest sinn altygjaðan að kórbaki á meðan hann gekk til kirkju að sinna starfi sínu. Það var hins vegar siður að spretta af reiðhrossum og leyfa þeim að velta sér og bíta á meðan á messu stóð. Þetta olli því furðu manna og forvitni. En Jón var alla tíð kappsfullur maður og lét sér ekki allt fyrir brjósti brenna. Að messu lokinni hraðaði hann sér út, vatt sér að hesti sínum, steig umsvifalaust á bak og reið létt sem leið liggur norður með Laxá uns hann hvarf sjónum manna í jóreyk og hófadyn.
Þá mun leið hans hafa legið að Laxamýri að hitta unnustu sína sem beið hans þar. En Jón var óþreyjufullur og mátti ekkert vera að því að sækja hest og söðla áður en hann kæmist af stað til að sinna svo mikilvægu erindi.
Eða var Jón e.t.v. á leið til sundkeppni þeirrar í Laxá sem Bjartmar minnist á í minningargrein sinni.
Þessi saga finnst mér vera lýsandi dæmi um ákveðni Jóns og kappsemi, sem nú til dags heitir með íþróttamönnum keppnisskap, og þykir góður kostur og vænlegt til árangurs í keppnisíþróttum.
"Á samkomum og í heimahúsum var Jón á þessum árum mikill gleðskaparmaður, settist þá oft við orgel ef til var á staðnum og sagði: "Nú syngjum við öll og gerum okkur glöð"".
Bergljót og Snjólaug Benediktsdætur muna vel eftir ömmu og afa í Kaldbak, og eftir því að afi sat þar við orgelið sitt og spilaði úr fjárlögunum. Og Snjólaug Ólafsdóttir man líka eitthvað eftir því. En sennilega ekki fleiri af okkur barnabörnunum.
Sjálfur man ég vel eftir því þegar Jón afi spilaði á orgelið sitt í kjallaraíbúðinni á Miklubraut 76 í Reykjavík. Fjölskyldan efndi þá til árlegrar laufabrauðsgerðar á aðventunni. Og þegar stund gafst til að líta upp milli brauðskurðar og steikingar, settist Jón afi við orgelið og spilaði úr "fjárlögunum". Og þá var greinilegt að Kaldbakssystkinin voru vön að syngja. Kunnu lög og texta, í meira og minna rödduðum söng.
Mér er hins vegar ekki kunnugt hvenær Jón afi fékk sinn mikla áhuga á því að spila Bridge. En það var eitt hans mesta yndi, a.m.k. á seinni árum. Yfirleitt þegar fjölskyldan safnaðist saman, voru einhverjir sem settust við spilaborð, og var hann þá ávallt fremstur í þeim flokki.
Árið 1916 kvæntist Jón unnustu sinni Snjólaugu Guðrúnu Egilsdóttur frá Laxamýri í Reykjahreppi, þann 13. júní.
"Snjólaug var fædd á Laxamýri þann 9. júlí 1894. Hún var dóttir hjónanna Egils Sigurjónssonar frá Laxamýri og Arnþrúðar Sigurðardóttur frá Ærlækjarseli í Öxarfirði.
Laxamýri var þá eitt af reisnamestu heimilum landsins og húsráðendur þar nutu mikillar virðingar í héraði og vinsælda. Þar var líka fríður og föngulegur hópur barna á tveimur heimilum að alast upp.
Snjólaug ólst upp á Laxamýri í hópi sex systkina, og fékk gott uppeldi í foreldrahúsum".
"Tvo vetur var hún við nám í Kvennaskóla Reykjavíkur".
"Ekki löngu eftir sundið í Laxá, sem Bjartmar segir frá, fór það að kvisast að kennarinn í Brekknakoti væri að ná ástum Snjólaugar Egilsdóttur. Það getur ekki hafa verið neinum heigli hent", segir Bjartmar. Konráð Vilhjálmsson á Hafralæk ritar:
"Þriðjudaginn 13 júní 1916 stóð veglegt brúðkaup og eftirminnilegt á Laxamýri. Þar gekk Snjólaug Egilsdóttir að eiga Jón Jónsson frá Brekknakoti í Reykjahverfi, er þá var kennari þar í sveit, viðurkenndan dugnaðarmann og íþróttamann á aðalblómaskeiði".
Konráð var þá kvæntur Þórhöllu systur brúðgumans, og hefur sjálfsagt verið í veislunni.
"Að atgervi og gerðarþokka Snjólaugar er vikið með ýkjulausum orðum Konráðs í sama skrifi". En þau skrif hef ég ekki undir höndum, og get því ekki að svo stöddu vitnað í þau.
Þau Jón og Snjólaug hófu búskap í Saltvík, sem er næsta jörð norðan við Laxamýri, og bjuggu þar til ársins 1921. En þá fluttu þau sig um set og fóru að Kaldbak, næsta bæ sunnan við Húsavík, þar sem þau bjuggu eftir það allan sinn búskap, eða til ársins 1949, í 28 ár.
Þetta þótti mörgum vera skrítin skipti. Enda var Kaldbakur talin lítt búsældarleg jörð, og aldrei talin til stórbýla. "En á daginn kom þó, að vel og viturlega hafði Jón valið þegar hann lét Saltvík en tók Kaldbak", segir Bjartmar.
Í minningargrein sinni um Snjólaugu sagði Karl Kristjánsson m.a:
"Oft dáðist ég að því hversu Jón bóndi í Kaldbak kunni vel að tefla tafli viðskiptanna og hagnýta sér án mikils kostnaðar allt sem jörð hans mátti í té láta".
Og Bjartmar bætir við: "Mestu munaði í því tafli að frá Kaldbak gat hann flutt mjólk til Húsavíkur og selt. Í kaupstaðinn þaðan var miklu styttra en frá Saltvík. Þá var engin mjólkursala eins og nú er komin til sögu. Jóni varð því meira úr sinni búvöru en öðrum sveitamönnum".
Og Bjartmar heldur áfram:
"Kaldbaksbörnin urðu 11 og ólust þau upp á árum kreppunnar. ..... Ég held að manndómsmeira hafi þá verið að koma upp 11 krökkum en 100 nú ..... Og það var kleift með tilstuðlan þeirrar heimilisstjórnar sem laðaði krakkana til að hjálpa til með öllu mögulegu móti strax og þeir gátu eitthvað. Það er þeim líka gott, þó of margir álíti það illa meðferð. Oftar en einu sinni sá ég Kaldbaksdreng taka með sér sölumjólkina þegar hann fór í skólann á Húsavík, og mun það hafa verið algengt".
Og enn er vitnað í grein Bjartmars:
"Ég spurði eina af dætrum Jóns einhverntíma að því hvort ekki hefði stundum verið þröngt í húsi þeirra. Ojú, ævinlega. En mamma gat alltaf komið öllu fyrir. Hún fékk sér bara fjalir og smíðaði koju þegar rúm vantaði og festi á þil til viðbótar mörgum öðrum. Og stundum var rigning, hvassviðri og hríð að ólátast á þakinu, ekki hægt út að fara og lítið skemmtilegt inni. Þá átti pabbi til að setjast við orgelið og segja svo myndugur að ekki var hægt annað en hlýða: Nú syngjum við öll og gerum okkur kát". Og svo hafa fjárlögin hljómað um kotið.
Og Karl Kristjánsson segir í grein sinni:
"Enginn vafi var heldur á því að húsfreyjan brást ekki í sínu hlutverki. Hún miðlaði manni sínum metnaði og þreki. Afkastamikil, og þó vandvirk, gætti hún hagsýni fyrir heimilið inn á við, og var hin mikla, góða móðir, sem hélt uppi reglu, siðfágun og starfsemi hjá barnahópnum, svo að til fyrirmyndar þótti. Um allt virtust hjónin í Kaldbak samhent, enda blessuðust störf þeirra. Veitul voru þau við gest og gangandi. Og frjálsleg og laus við þreytusvip komu þau jafnan til mannamóta".
"Vorið 1949 var Kaldbaksbúskap þessum lokið", segir Bartmar enn. "Húsavík keypti jörðina af Jóni og Snjólaugu og þau fluttu suður til Reykjavíkur. Börn þeirra voru þá öll orðin fullorðin, sum burtu flutt og eitt nýlega dáið. Kaldbakur hafði reynst þeim vel af því húsráðendur höfðu kunnað þar vel til verka og hvergi legið á lið sínu".
Af eðlilegum ástæðum man ég sjálfur fyrst eftir Snjólaugu ömmu eftir að hún var komin til Reykjavíkur. Foreldrar mínir bjuggu þá í Hamrahlíð, svo ekki var spölurinn langur til ömmu og afa á Miklubraut. En stuttir fætur rötuðu þó ekki einir. Þó man ég vel að ég sat í eldhúsinu hjá ömmu og strauk kettinum Brandi. Ekki man ég þó hvort hann var þar gestkomandi, eða hún átti hann sjálf. En amma malaði kaffi í kvörn, og kenndi mér að syngja:
"Komdu kisa mín, kló er falleg þín, og grátt þitt gamla trýn.
Mikið malar þú, mér það líkar nú, þú ert hið vænsta hjú".
Ekki man ég eftir að hún hafi spilað fyrir mig á gítarinn sinn sem hékk inni í stofu, nálægt orgelinu. En ég hef séð mynd af henni þar sem hún situr á tröppunum í Kaldbak og spilar fyrir einhverja hlustendur. Gott ef hundurinn Snati er ekki á þeirri mynd.
"Snjólaug varð aðeins sextug að aldri. Hún andaðist í Reykjavík 18. maí 1954, eftir þungbær veikindi í höfði.
Sjálfur man ég vel eftir þeim hluta jarðarfararinnar, sem fyrir mín augu bar. Ekki fékk ég að fara til kirkju, enda var það ekki venja á þeim árum að börn væru við jarðarfarir. Hins vegar man ég vel eftir því að ég var úti við leik í Hamrahlíðinni og fylgdist þaðan með langri lest bifreiða (að mér fannst) aka upp Öskjuhlíð yfir í Fossvogskirkjugarð. Þetta var mín fyrsta reynsla af ástvinamissi, og ég saknaði hennar á minn barnslega hátt.
"Í Reykjavík stundaði Jón eyrarvinnu fyrst í stað, af þvílíku kappi að oftast var hann á vinnustað kominn löngu áður en vinna byrjaði. Þá var lítið um atvinnu, en þeim varð best til sem fyrstir komu. Aðgerðarlaus gat hann ekki verið. Þannig var hans innræti", segir Bjartmar, og bætir við:
"Jón náði næstum níræðisaldri og var lengstum heilsugóður. Fimmtán ár var hann starfsmaður í Sundhöll borgarinnar. Því starfi undi hann vel. Sundið var alla tíma sú íþrótt, sem heillaði hann mest. Í Sundhöllinni eignaðist hann marga vini. Þar var hann talsvert lengur en algengt er um þjóna ríkis og bæja, nema með undanþágum".
Jón andaðist þann 15. desember 1976 á Hrafnistu í Reykjavík, þar sem hann dvaldi sín síðustu ár.
Kjartan Sigurjónsson telur afkomendur Jóns og Snjólaugar nú vera 105 talsins. En a.m.k. tvö börn eru að bætast við um þessar mundir hjá fólki Guðrúnar (hjá Þyrni og Freyju). Við bjóðum þau börn, og önnur börn sem fæðast munu, að sjálfsögðu velkomin í vorn kalda heim, og reynum að hlúa að þeim eftir bestu getu með bæn og blessun.
RÞE.
|