Sagnaþáttur Kleifamanna

ÖRNEFNI Á SYÐRI - GUNNÓLFSÁ
Samið af Árna Jónssyni

Ólafsfjörður skerst inn í landið lítið eitt frá vestri til suðurs, vestanmegin Eyjafjarðar. Tvær byggðar jarðir eru norðan fjarðarins; Ytri og Syðri Gunnólfsá. Nokkur býli hafa verið reist í landi Syðri - Gunnólfsár og hafa þau landnytjar og lóðaréttindi. Syðri-Gunnólfsá á land inn að fjarðarbotni þar sem heitir Kleifahorn og út með firðinum að Gunnólfsá, sem skilur
land nefndra jarða, frá sjó og fram til dala. Ósbrekka er næsta jörð innan við Syðri-Á. (venjulega nefnd svo í daglegu tali) Landamerki þeirra jarða eru Stóragil, sem nær frá fjallseggjum niður í áðurnefnt Kleifahorn. Neðst í Stóragili miðju er klettahaus og eru merki til sjávar (þar er rekafjara) miðuð þannig að klettahausinn miðast í gilið þar sem að það sker sig í gljúfur lítið ofar miðju fjalli, en flái er nokkur frá fjallsegg og þangað niður, svo sem venjulegt er. Lína dregin um þessa punkta – til sjávar sýnir hvar landamerkin liggja.
Nú hefur verið lagður vegur; Kleifavegur, um gilkjaftinn og lækur sem eftir gilinu rennur, beislaður og fellur hann nú utan við klettinn. Áður rann hann sitt á hvað, utan eða innan við klettinn eftir framruðningi úr gilinu. Nokkuð af klettinum lenti inn í veginum en nokkur hluti hans stendur fram úr, svo að merki eru glögg. Strandlengjan frá þessum merkjum, að Gunnólfsá, er um einn kílómetri og alla þessa leið eru sjávarbakkar allháir, 20 - 30 metrar.Öllu landinu hallar töluvert mikið frá fjallshlíð að sjávarbakka. Utan Stóragils eru grónar skriður sundurskornar af smágiljum frá fjallsrótum. Utar tekur við giljalaust graslendi á nokkru svæði. Samheiti þessa hallandi lands er Kleifar, sem byggðin tekur nafn af.
Frá Kleifahorni út með firðinum eru allbreiðar fjörur á köflum, klettótt á milli og sker við land. Skammt utan Kleifahorns er klettastykki er nefnist Hlein. Fyrir 30-40 árum féll sjór að hlein þessari á flóði, en nú er breið fjara þar fyrir framan. Þarna eru sker við landið; Hleinarsker. Upp af fjörunni innan Hleinar (Hleinarfjöru) eru áðurnefndar skriður. Nokkuð
utan við Hlein er Laugarforvaði. Ber hann nafn af volgri uppsprettu, sem seytlar þar fram úr bergnefi.
Fjaran milli Hleinar og Laugarforvaða heitir Laugarforvaðafjara. Skammt utan Laugarforvaða eru tvö ónefnd klettanef og básar á milli. Nokkru utar er Stóri-Forvaði. Hann gengur í sjó fram, en góður uppgöngu. Þangað eru fjörur gengar - að innan nema í stórum brimum en víðar má komast upp bakkana. Var þessi leið tíðlega farin á vetrum, áður en vegur komst á yfir Kleifarnar, vegna harðfennis og svella þar efra.
Fjaran innan við er nefnd Stóra-Forvaðafjara.
Við Stóra-Forvaða endar samfellt graslendi, en við taka holt og grýttir móar
allt úr að ræktuðu landi byggðarinnar á Kleifum. Utan við Stóra-Forvaða er Surtsbás. Þar næst Stekkjarbás, Stekkjarfjara og Stekkjarsker sem ganga nokkuð í sjó fram. Nokkru ofar er Stekkur. Stendur hann allhátt og meðfram honum liggur vegurinn út á Kleifar.
Nokkuð upp frá Stekk er Stórhóll. Ofar Stórhóls eru graslendismóar; Ytri og Syðri-Stórhólsmóar. Ofar taka við lynghæðir allt að Syðriárhlassi sem í daglegu tali er nefnt Hlass.
Utan við Stekk er Stekkjargil neðan vegar en Stekkjarlaut ofar. Upp frá Stekkjarlaut eru Stekkjartungur. Utar tekur við grýttur fláki en gróinn nokkuð og heitir Leiti - allt að túnum á Kleifum. Neðan Leitis að sjó eru Leitisbakkar. Undir þeim nokkuð utan Stekkjarskerja er Leitisfjara og nær hún að klettatöng er gengur í sjó fram; Syðri-Leitisklöpp. Litlu utar er Ytri-Leitisklöpp og utan hennar Leitisbás. Utan við Leitisbás er enn klapparnef í sjó fram sem einnig er nefnt Leitisklöpp. Upp frá því gengur túngirðing á Syðri-Á upp Leitið að
Kleifavegi. Utan við fyrrnefnt klapparnef er Löngufjörubás og utan hans Langafjara. (uppsátur) Innst úr Löngufjöru er fjárgata inn og upp á Leitisbakkann, en þar tók við hlaðinn upprekstrargarður sem lá eftir Leitinu upp í svonefnda Hlassmela, (til þess gerður að auðvelda rekstur fjár úr fjöru til beitar) og sést ennþá fyrir garði þessum á nokkrum stöðum. Ofar Hlassmela er stór hæðarbunga, fremur slétt, sem heitir Hlass. Liggur
það í boga um rætur Syðriárhyrnu, fram til dals og til suðurs, en þar tekur við suðurhlíð fjallsins, grjótskriður með smá grasgeirum er heita Hyrnugeirar, allt að Stóragili. Frá nefndu Hlassi gengur Háls til norðurs allt niður að Gunnólfsá. Skammt utan við nefndan upprekstrargarð ofan Leitis eru þrjú þúfnagerði í röð og á öllum forn tóftabrot. Líkur eru á að þar hafi fjárhús verið en ekki mannabústaðir. Gerði þessi heita Grænutóftir en nokkru ofar er gróin spilda; Grænur er nær upp á milli Hlassmela. Um Grænur rennur Grænulækur. Við Löngufjöru utarlega eru Sturlarsker (líklega afbakað úr Stuðlasker
sbr. Þórhallur Vilmundarson: "Af Sturlum og stöðlum") Skömmu utar er Bæjarklöpp, nú horfin undir steypt aðgerðarplan og bryggjustæði. Utan plansins er Bæjarfjara að Búðarhólsklöpp sem gengur í sjó fram innan útfalls Gunnólfsár.
Örnefni í túni Syðri-Ár eru: Löngufjörubakki syðst, Dagslátta upp af honum utanverðum og sunnan hennar Dagsláttulækur sem kemur ofan úr Hálsi. Utan dagsláttu er Leyningur. Þá tekur við Langhóll, Efri og Neðri, með lítilli lægð á milli; Mitti. Á hólunum vori lengi staðsett legumerki fyrir skip. (akkerispláss) Ganga þeir þvert upp í gegn um túnið frá sjávarbakka ofan hins steypta plans.
Utan við Langhól er Miðstykki. Efst á því standa bæjarhúsin. Bæjarlækur fellur ofan frá Hálsi um Lækjargil og utan Miðstykkis. Þar sem hann fellur til sjávar er slakki í bakkann. Heitir það Búðarhólslaut eftir hæð sem þar verður norðan við og heitir Búðarhóll. (dregur nafn af sjóbúðum) Hóllinn er byggður og gróið tún. Nær hann að Gunnólfsá.
Lautin liggur í sveig um hólinn og endar nálægt ánni þar sem rafstöðin stendur.
Búðarhólsbakki er allhár og grasgróinn. Búðarhólsnef heitir yzta horn hólsins ofar Búðarhólsklappa. Þar myndast lón nokkurt í ánni bak við fjörukambinn og nefnist Iða en Iðuhvammur að ánni að sunnan. Þar sem áin fellur í Iðuna er Steinboginn yfir ána. Liggur hann lágt en má komast yfir með gætni - en gil er þarna nokkuð að ánni. í vatnavöxtum flæðir yfir bogann.
Vegna þess hve gatið undir bogann er þröngt myndast hringrás í vatninu
ofan hans og hefur þar myndast hringmyndaður ketill af núningi vatnsins.
Niður í þennan ketil fellur Steinbogafoss í þröngu gljúfri

Byggð hús í landi Syðri-Ár eru Ártún og Hof (áður Efri-Á) - ofan Kleifavegar. Ennfremur Holt sem nú er óbyggt. Nálægt ánni stendur svo Árgerði ofan Búðarhóls. Ofan túngirðingar í Árgerði stendur íbúðarhúsið Sólheimar, litlu neðar suður við Bæjarlæk er gamalt skólahús, Holt og á flöt neðan Holts, nálægt akveginum stendur sumarhús er nefnist Árbær. Af Kleifavegi liggur vegur um norðurjaðar túns á Syðri-Á og niður á
sjávarbakkann ofan hins steypta plans. Er bakkinn þar allmiklu lægri en beggja vegna. Á sjávarbakkanum upp af bæjarfjöru og sunnan við Búðarhólslaut stendur fiskihjallur og sunnar á bakkanum, litlu utar en aðgerðarplan og bryggja, stendur elsta hús í Ólafsfirði, fiskmóttökuhús Gránufélagsins frá síðustu öld. (Nú stendur þar skemma Á.H.)

Heimara - Horn nefnist hæð nokkur er skagar fram í Gunnólfsá norður og upp af íbúðarhúsunum. Hún er nú ræktað land. Sunnan í hæðinni er klettur sem talinn var huldufólksbústaður og heitir Huldusteinar. Nokkru ofar með ánni er Dýjahvammur og alllangt framar er Fremra - Horn. Nálægt brún Dýjahvamms, rétt ofan við túngirðingu stendur sumarhús er nefnist Ársel.Uppfrá Árseli liggur melur; norðan hans er laut og þar sést ennþá móta fyrir Baldastekk. Framan við Fremra - Horn tekur við Votihvammur og síðan Svarðarhvammur. Þar var áður nokkur mótekja. Á svæði frá Fremra- Horni að Svarðarhvammi myndast breiður hryggur gróinna lyngmela, Háls, er liggur til suðvesturs allt til fjalls. Lokar hann sýn frá Kleifum til Gunnólfsárdals, en hann skerst inn í land frá vesturströnd Ólafsfjarðar upp frá byggðinni á Kleifum. Framan við Hálsinn er langt og breitt svæði meðfram árgilinu. Gilið er djúpt fram til svonefndra Ármóta. Svæðið er er að mestu melhólar og hraun en lynggróið og nefnist það Móar. Ofar eru Votaklettsmýrar. í fjallsrótunum ofan við þær er lítið klettabelti, Votiklettur. Við Móahorn lækka bakkar árinnar og verður halli nokkur af mýrunum niður að ánni. Þar eru Ármót sem Rauðskarðadalsá fellur í Gunnólfsá, en Gunnólfsárdalur sveigir þar meira til suðurs. Framan Votaklettsmýra er framhlaup mikið niður í á, gróið nokkuð og heitir Nautahryggur. Neðan hryggs þessa fellur áin á einum stað í tvo stokka milli kletta. Er léttfærum gott að stökkva þar yfir
ef ekki eru vatnavextir. Heita þar Stökkur eða Stökkin eins og yngri menn kölluðu.
Framan Nautahryggs eru grundir og slétt að ánni. Þar var eitt sinn smalabyrgi og heitir þar Byrgismýri. Framar hækkar landið aftur og árgilið dýpkar. Þar er framhlaup úr fjallinu,
sem heitir Selhryggur. Hefur vafalaust verið sel þar í grennd, en þess
sjást engin merki nú. Þá tekur við löng hlíð, Hraunskálahlíð. Var hlíð sú haglendi með ágætum fyrir sauðfé en er nú orðin skemmd af skriðuföllum. Hallar landi þarna
nokkuð mikið til árinnar. Nokkru framar eru Syðriárhólar, allháir og grýttir og ná frá ánni til fjalls. Þá tekur við slétt grund meðfram ánni. Ofar - að fjallsrótum er Hraun, stórgert en nokkuð gróið. Litlu framar taka við gróðurlausar skriður niður í á á löngu svæði. Fremst í dalbotninum eru Fossabrekkur. Þar hefur Gunnólfsá upptök sín.Fossabrekkur eru þrjár öldur þvert um dalbotninn, allháar en góðgengar. Um þær er fjallvegur til Héðinsfjarðar. Er þá komið niður í Möðruvallaskál sem er upp af fremsta bæ er byggður var austan Héðinsfjarðar.

Hér skal nú snúið við og talin örnefni í suðurhlíð dalsins ofar hinu gróna landi.Verður þar fyrst Rauðhyrna, allhá og hrikaleg framan Syðriárhóla. Utan hennar, beint upp af hólunum eru tvær skálar í fjallið, hvor upp af annarri; Lambadalir Efri og Neðri. Þar út frá er svo efri hluti Hraunskálahlíðar að mestu gróðurlaus til fjallseggja. Þar eru klettabelti miðhlíðis;
Hraunskálahausar. Ofar þeirra eru tveir slakkar í fjallið; Hraunskálar og neðan þeirra Hraunskálahlíð. Þar sem hlíðinni sleppir við Selhrygg er Selhryggsgjá og utan hennar verða ógengir hamrar, Fremri - Stykki. Eru þau upp af áðurnefndum grundum og ná að Nautahryggsgjá sem er stór og klýfur sundur hamravegginn. Heiman gjárinnar taka við Heimari - Stykki sem ná að röðli Syðriárhyrnu upp af Hlassi.Í göngum fyrr á tíð var einn maður ætíð látinn ganga fram eggjar fjalla allt fram í Lambadali. Fór hann þá jafnan upp fjallið þar sem það sveigir frá suðvestri til norðausturs, upp af Hlassi og heitir þar Hyrnuröðull. Þar er góðgengt upp og enda styzt leið heiman frá bæjum til fjalls.