Fyrstu skrefin inn í tölvuheiminn

Eftir stúdentspróf úr stærðfræðideild MR vorið 1961 skráði ég mig í íslensk fræði við Háskóla Íslands. Á þessum árum voru engar kynningar fyrir menntaskólanema á framboði náms við HÍ. Það var því ekki fyrr en við skráninguna sem ég sá að ég gat lesið fleiri námsgreinar sem mér þótti vænt um. Því fór svo að ég hóf nám í íslensku, frönsku, sögu og stærðfræði með það í huga að velja er liði á veturinn. Valið var reyndar ekki erfitt eftir að ég hafði kynnst námsefni og kennslu og stærðfræði varð aðalgrein mín og saga aukagrein til BA prófs.

Í stærðfræðináminu lenti ég fljótt í sérstöðu því að eftir fyrsta árið var ég ein eftir í mínum fjögurra manna árgangi og ekki var talið mögulegt að halda uppi kennslu fyrir mig eina. Námskeiðin sem ég tók eftir þetta voru því annars vegar innan verkfræðideildar og hins vegar sjálfsnám án leiðsagnar á efni sem stærðfræðikennarinn valdi. Reynt var að finna námskeið sem gætu hentað mér þar sem ég eins og aðrir innan BA námsins miðuðum almennt við að gerast kennarar í menntaskólum eða á unglingastigi. Og eitt námskeiðanna sem varð fyrir valinu var forritunarnámskeið í Fortran innan verkfræðideildar.

Þarna steig ég því fyrstu skrefin inn í tölvuheiminn.

Tölvan fyllti eitt herbergi og ráðamaður spáði að Íslendingar þyrftu tvær tölvur

Stærðfræðikennslan í menntaskóla og á fyrsta ári háskóla hafði ekki verið tæknivædd, léttilega hægt að komast af með stærðfræðitöflur, reikning á blaði og í huganum þótt viðfangsefnin stæðu fyllilega fyrir sínu. En þarna komst ég í fyrsta sinn í kynni við þann hraða, rýmd, möguleika á að setja saman o.fl. sem síðan hefur allt tíð heillað mig við tölvutæknina og síðar það sem kallað hefur verið upplýsingatækni eftir að gögnin fóru að verða fjölbreyttari og ná til fleiri sviða.

Tölvan fyllti heilt herbergi, við götuðum spjöld og þeim var rennt í gegnum lesarann Það þurfti að sjálfsögðu innsýn í verkefnin til þess að sjá hvaða bylting var hér á ferð í allri vinnslu og möguleikum á nýjum viðfangsefnum. Til gamans má nefna að ekki höfðu allir þessa innsýn og háttsettur ráðamaður hélt því t.d. fram að landið þyrfti ekki fleiri tölvur en tvær fram undir aldamót, eina hjá Háskólanum og aðra úti á atvinnumarkaði. En þessi fyrsta tölva Háskólans nýttist til mjög margra merkilegra verkefna.

Framhaldsnám erlendis
Gögn á gatastrimlum og rándýrar tölvur

Í framhaldsnámi mínu í stærðfræði erlendis, þar sem ég las einnig sálfræði, uppeldisfræði og kennslufræði, valdi ég síðan að skrifa kandídatsritgerð um möguleika tölvunotkunar í stærðfræðikennslu 13-18 ára unglinga. Það var árið 1972 og ég vann við útstöð frá tölvu sem staðsett var í öðru húsi. Gögnin voru á gatastrimlum og að sjálfsögðu enginn skjár. En hugurinn er betri en enginn og með því að nota hann vel og lesa einnig og hugsa um það sem brautryðjendur skrifa á hverjum tíma, má sjá fyrir megindrætti í því sem þróast muni á komandi árum.

Ég man að ég velti talsvert fyrir mér hvar fólk myndi almennt hafa aðgang að tölvum, enda voru þær rándýrar. Þar taldi ég að bókasöfn myndu gegna lykilhlutverki. Hins vegar þótti mér ekki erfitt að sjá til hvers tölvur yrðu notaðar, það fannst mér liggja í augum uppi; í stærðfræðinámi voru t.d. möguleikarnir á að flýta fyrir hvers kyns athugunum, sem oft höfðu verið mjög seinvirkar, og einnig þóttist ég sjá að þessi tækni gerði kleift að prófa tilgátur og draga ályktanir á fjölbreyttan hátt fyrir þann sem væri að nema stærðfræði, reyndar óháð aldri. Ég sá einnig að þessi öfluga tækni myndi opna möguleika á að fást við viðameiri, áhugaverðari og víðtækari viðfangsefni en ella og að þau gætu gengið þvert á þáverandi námsgreinar. Í raun þurfti ekki að skilja annað vel, til að sjá þessa möguleika, en hraðann, rýmdina fyrir varðveislu gagna og samsetningarmöguleikana.

Tölvunámskeið fyrir grunnskólakennara

Er heim kom vann ég sem kennsluráðgjafi, kennari við MH og námstjóri í stærðfræði og fylgdist dálítið undrandi með því að mínir yfirmenn í menntamálaráðuneytinu gerðu ekkert til að setja af stað vinnu af þessu tagi með grunnskólakennurum. Loks fannst mér ekki verjandi að draga málin lengur og efndi því til námskeiðs sumarið 1978, í samstarfi við endurmenntunardeild KHÍ og reiknistofnun Háskólans, fyrir kennara á unglingastigi. Á göngum heyrðist hvíslað að þetta væri nú meiri vitleysan, eins og barnakennarar hefðu eitthvað að gera með að fræðast um tölvur. Slíkri gagnrýni þótti mér einfaldast að láta vera að svara.

Fyrsta námskeiðið má segja að hafi verið þríþætt. Kennd var forritun (sem varð þá að vera BASIC) til þess að gefa hugmynd um hvernig tölvur ynnu. Þá var farið í heimsókn til vinnustaðar og einnig rætt á annan hátt um það hvaða áhrif tölvuvinnsla væri farin að hafa á atvinnu fólks á ýmsum stöðum og hverju hún breytti. Þriðji þátturinn varðaði skólastarf, nám og kennslu og þar var tekin upp spurningin um það hvaða áhrif þessir möguleikar gætu haft á kennslu námsgreinanna sem þátttakendur kenndu og voru í sumum tilvikum með háskólamenntun.

Það vakti athygli mína að kennararnir sýndu fyrsta þættinum langmestan áhuga og áttu erfiðast með þann þriðja, jafnvel má segja að það hafi reynst þeim einstaklega erfitt að endurnýja hugmyndir sínar um eigin kennslugreinar. Í ljósi tæknimöguleika þessum tíma taldi ég það vera tímanna tákn og datt ekki í hug annað en að það myndi breytast á næstu árum eftir því sem tölvuaðgengi ykist og áhrifin yrðu meiri í hvers kyns atvinnulífi og tómstundum.

Það þarf að hjálpa nemendum að vinna úr stöðugu og ógagnrýnu upplýsingaáreiti

Líklega hef ég hannað, stjórnað og kennt á talsvert yfir 50 námskeiðum fyrir kennara og kennaranema þar sem upplýsingatækni hefur verið tengd við menntamál, mestmegnis stærðfræðinám en þó iðulega mun víðtækara. Þetta hefur náð allt frá 1978 og fram til þessa vetrar. Það hefur verið mjög ánægjulegt og spennandi starf og börn eða unglingar oft tengst námskeiðunum til þess að skapa kjöraðstæður við nýbreytni. En mér þykir það mjög athyglivert að enn eru sömu þættirnir auðveldir og grípandi eins og var 1978 og sömu þættirnir erfiðir. Þá lærði fólk að skrifa stutt forrit í BASIC. Nú lærir fólk að búa til heimasíður. Þá reyndist erfitt að sjá hvaða áhrif myndu verða á námsgreinar. Enn er verið að fást við fjölmörg atriði í kennslu námsgreina sem eiga ekki við í lífi barna og unglinga vegna gjörbreyttra upplýsinga og samskiptamöguleika, ekki síst utan skólanna. En vanrækt er að hjálpa nemendum að vinna úr því vitræna áreiti á sviði námsgreinanna sem stöðugt og ógagnrýnið upplýsingaáreiti skapar. Samt er úrvinnsla forsenda þess að nemendur geti byggt upp þá inntakslegu og aðferðalegu þekkingu sem til hefur verið ætlast með þessum námsgreinum.

Ég hef ekki dregið fram fortíðina til að segja sögu heldur til að sýna hvað mér þykir verðugt og mikilvægt í umhugsun um þessi mál. Það er slæmt ef breytingar þurfa að koma fólki sífellt á óvart og ef ekki er stöðug umhugsun og íhugun varðandi það sem gert er á hverjum tíma, og hvers vegna það er gert þá getur fólk fallið í gryfju stöðnunar og bæði þótt erfitt að nýta nýjungar skynsamlega og njóta þess að feta nýjar slóðir.

Mörk upplýsingasamfélags og þekkingarsamfélags

Upplýsingatæknin er löngu búin að sanna sig. Við höfum lifað í upplýsingasamfélagi miklu lengur en orðið hefur verið tamt í munni fólks. Við gætum farið að tala um þekkingarsamfélag en þó er engan veginn unnt að segja að það orð lýsi íslenskum aðstæðum. Til þess þarf hæfnin til að vinna stöðugt úr upplýsingum og byggja markvisst upp þekkingu sína á sjálfstæðan hátt og í samvinnu við aðra að ná til miklu fleiri Íslendinga en nú er og í skólum þarf að taka á slíku af meiri kunnáttu en nú er almennt fyrir hendi.

Þótt upplýsingar flæði um allar götur þeirra sem bera sig eftir björginni vantar enn mjög á kunnáttu í að vinna úr þeim og liðsinni við einstaklinga á öllum aldri við að vinna úr vitrænu áreiti en forðast það ekki. Þótt þetta tengist upplýsingatækni og mörkum upplýsingasamfélags og þekkingarsamfélags er ekki hægt að tryggja það sem þarf með kaupum á vélbúnaði, aðgengi að hugbúnaði eða þúsundum heimasíðna. Það þarf mun meira til. Þekking verður ekki til nema með því að einstaklingar, hver og einn og í samstarfi, vinni úr upplýsingum, byggi upp sívaxandi eigin þekkingu og smiti út frá sér og veiti fordæmi að því að allir hegði sér þannig allt sitt líf. Þá verður hægt að segja að við lifum í þekkingarsamfélagi.

Þeir sem hafa áhuga á að kynnast því sem Anna Kristjánsdóttir fæst við og hefur fengist við geta lesið um sumt af því á heimasíðu hennar. Fetið þá slóðina: www.khi.is/~ak