Friðrik Þór

Vandi blaða- og fréttamanna - lokaorð lotunnar!

Fjölmiðlar eiga að mínu mati að rækja vel það hlutverk að vera stjórnvöldum, viðskiptaveldum, þrýstihópum og öðrum samfélagslega sterkum öflum mikilvægt aðhald, en ekki vera undirsátar og jafnvel verkfæri þessara afla. Blaða- og fréttamenn eiga að auðsýna viðurkennda gagnrýna greiningu við val á verkefnum, við upplýsingaöflun (rannsókn, greiningu) og við framsetningu á þeim verkefnum og viðfangsefnum sem faglegri ritstjórn standa til boða. Sú greining hlýtur að beina augum fjölmiðlafólks mjög að því sem betur má fara í samfélaginu og ljá verkefnavalinu réttmæti og áreiðanleika.

Siðareglur íslenskra blaða- og fréttamanna eru að sönnu ekki margorð um aðhaldshlutverk félagsmanna. Þær segja félagsmönnum einfaldlega að skrifa samkvæmt sannfæringu sinni. En nefna má þó að siðareglur Fréttastofu Stöðvar 2/Bylgjunnar og NFS innifela að hlutverk fréttastofunnar sé fyrst og fremst að gæta hagsmuna almennings með „hlutlægum og sanngjörnum“ fréttaflutningi og að hún eigi veita stjórnvöldum aðhald. Það er því að sönnu til marks um erfiða stöðu aðhaldsríkrar fréttamennsku að eigendur NFS lögðu fréttaveituna niður – og að til þess hafi komið að forstöðumaður fréttaveitunnar skrifaði aðaleiganda fyrirtækisins opið bréf í fjölmiðlum um að hann héldi NFS lifandi minnst 14 mánuði til viðbótar.

Það er meginniðurstaða þessarar ritgerðar að íslenskum blaða- og fréttamönnum er undir ríkjandi kringumstæðum gert ill-/ókleift að gegna aðhaldshlutverki sínu. Spilar þar margt inn í, en miklu og ef til vill mestu ráða þættir eins og tímaþröng og vinnuálag. Slík skipulagsatriði og naumt skammtað fjármagn til tímafrekrar upplýsingaöflunar leiða til þess að blaða- og fréttamenn fá ekki tækifæri til að sérhæfa sig og kafa djúpt ofan í mál. Undir slíkum kringumstæðum hlýtur það að teljast afar erfitt fyrir blaða- og fréttamenn að uppfylla siðaregluákvæði sem kveða t.d. á um nákvæmni og vandvirkni. Undir slíkum kringumstæðum má einnig efast um að standa undir persónulegri ábyrgð á fréttum sínum. Og undir þessum kringumstæðum ráða áþvingaðar vinnuaðstæður meiru um afurðir blaða- og fréttamanna en velmeinandi siðareglur.

Það er og niðurstaða höfundar að brýn nauðsyn sé á því að íslenskir blaða- og fréttamenn bregðist samviskusamlega og skipulega við þeim vandamálum sem tíunduð hafa verið í ritgerð þessari. Ábendingar mínar, sjö talsins, um mögulegar (en alls ekki tæmandi) leiðir til úrbóta eru eftirfarandi:

Blaða- og fréttamenn eiga að taka siðareglur sínar og innanhúsa- og vinnureglur til endurskoðunar og hafa þá í forgrunni að skerpa á skyldum sínum gagnvart samfélaginu. Hér má hafa til hliðsjónar metnaðarfull ákvæði að hætti Society of Professional Journalists (SPJ). Hér má nefna: Leitaðu sannleikans og segðu frá honum á djarfan en sanngjarnan hátt. Segðu söguna um margbreytileika og umfang hinnar mannlegu reynslu djarflega, jafnvel þegar slíkt er ekki vinsælt, veittu hinum raddlausu rödd; upplýsingar frá óopinberum aðilum eru jafn réttmætar og opinberar upplýsingar, viðurkenndu sérstaka skyldu til að tryggja að hagsmunamálum almennings sé sinnt á opinn hátt og að aðgengi að upplýsingum sé tryggt, veittu stjórnvöldum og ýmsum öðrum valdamiklum hagsmunaaðilum virkt aðhald og miðaðu við að þá háu gæðastaðla sem þú ætlar öðrum. Hér má taka undir orð Birgis Guðmundssonar, aðjúnkts og fyrrum blaðamanns: „... hjá mörgum framsæknum erlendum miðlum er mikil áhersla lögð á skylduna til að segja sannleikann og sú áhersla mætti vera skýrari í siðareglum Blaðamannafélags Íslands“. Hér má einnig taka undir orð dr. Herdísar Þorgeirsdóttur, fyrrum blaðamanns, sem í viðtali í Ríkisútvarpinu í janúar 2006 sagði að það ætti frekar að efla skyldur fjölmiðla en að beita sér fyrir t.d. því að herða refsilagaákvæði.

Blaða- og fréttamenn eiga að setja fram og ýta á eftir viðurkenndum og viðteknum reglum þar sem kveðið er á um sjálfstæði ritstjórna, þar sem blaða- og fréttamenn eru styrktir og verndaðir gegn óæskilegum áhrifum utanfrá, svo sem frá auglýsendum eða eigendum fjölmiðilsins.

Auk endurskoðunar á siða- og vinnureglum eiga blaða- og fréttamenn að beita sér fyrir því að siðanefnd eða ámóta stofnun taki upp af sjálfsdáðum, fjalli sérstaklega um og úrskurði um mál þar sem talið er að félagsmenn hafi ekki getað ástundað fagleg vinnubrögð vegna utanaðkomandi áhrifa.

Blaða- og fréttamenn eiga að taka sig saman um almenna kröfu um aukinn tíma og svigrúm vegna vandasamrar umfjöllunar hvers konar og um að dregið verði úr vinnuálagi. Þessar kröfur hljóta jafnt að beinast að útgefendum sem ritstjórum og fréttastjórum.

Blaða- og fréttamenn eiga að sýna frumkvæði í því að finna skipulegar leiðir til að tryggja góða eftirfylgni frétta. Þetta starf ætti jafnt að mótast innan ritstjórna og milli ritstjórna. Fjölmiðlar eiga að láta af þeim leiða óvana að snerta helst ekki á málum sem samkeppnisandstæðingur hefur birt fyrst („skúbbað“).

Fjölmiðlar og samtök blaða- og fréttamanna eiga að stórefla hvers kyns fræðslu, starfsþjálfun og símenntun. Samtök blaða- og fréttamanna eiga að beita sér fyrir því að taka saman og gefa út leiðbeiningarrit (handbækur) sem koma sér vel við hvers kyns upplýsingaöflun.

Blaða- og fréttamenn eiga að standa með virkum hætti gegn þeirri þróun, sem tröllriðið hefur fjölmiðla erlendis og farið er að gæta í vaxandi mæli hér á landi, að eigendur/útgefendur fjölmiðla skeri sífellt meira niður í rekstrarkostnaði fjölmiðla til að mæta háværum kröfum hluthafa um hámarks arðsemi. Þeir eiga í sameiningu að reka áróður fyrir því hversu mikil verðmæti eru fólgin í vandaðri og gagnrýninni blaða- og fréttamennsku. Blaða- og fréttamenn eiga að taka til umræðu stofnun rannsóknarsjóðs, sem hefði það að markmiði að styrkja sérverkefni (á vegum fjölmiðla eða einstaklinga) sem fela í sér gagnrýna þjóðfélagsgreiningu.

Ritgerð mína mun ég birta hér í heild innan tíðar. Takk fyrir lesturinn.

Vandamál 1 Vandamál 2 Vandamál 3 Vandamál 4 Vandamál 5 Vandamál 6 Vandamál 7 Vandamál 8 Vandamál 9 Vandamál 10 Vandamál 11 Vandamál 12

Heilsunnar vegna

Ég var staddur í gróðurhúsi á gluggaveðursdegi þegar falleg en heldur mjóslegin blind stúlka kom upp að mér, rétti mér epli og bað mig af ósögðum ástæðum um að lýsa því fyrir sig. Ég ígrundaði málið stutta stund; hvernig lýsir maður epli? Ég dró seiminn.

“Ja, það er rautt, eiginlega vínrautt, glansandi og svona hnöttótt og búttað. Mér sýnist það mjög glæsilegt og alveg að springa úr holl…”

Lesa meira

Ekknaskatturinn

(Vikublaðið ca. 1994)

Davíð Oddsson forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins færði Kjartani Gunnarssyni framkvæmdastjóra flokksins 450 þúsund krónur með því að knýja fram niðurfellingu stóreignaskattsins.

,,Ekkjur” ríkisstjórnarinnar eru auðugustu forstjórar landsins....

Sjá meir.

Úr einu í annað...

Ljóð frá gömlum vetri

Litla þúfa! Snjór á þér sem húfa!

Hvorki hugsar þú um laun né arð!

sagði ég - en öskraði þá þúfa:

„Ég er engin þúfa! Ég er barð!“

Frjálslyndir andatrúarmenn

Árið 2000 ritaði ég trúmálaúttekt í dagblaðið Dag-Tímann og sagði meðal annars: Við trúum miklu heldur á óskilgreindan anda eða lífskraft en að til sé persónulegur Guð. Trúarhiti er lítill og ástundun á borð við kirkjusókn dræm. Við teljum okkur nær öll vera mótmælendatrúar, en höldum því alls ekki fram að það sé hin eina rétta trú, heldur sé sannleik að finna í mörgum trúarbrögðum.

Meira

Manhattan Project
1.-6. nóvember 2005 vorum við Kristín í New York, nánar tiltekið Manhattan. Kristín sinnti nokkrum fræðiskyldum, en ég kepptist við að nota tækifærið með vídeóvélina og safnaði efni fyrir meistaranámið. Á milli fyrirlestra skemmti Kristín sér við að taka myndir af börnum á opnum svæðum borgarinnar. Skoða

Eldra efni

Fjöldi heimsókna Hit Counter