Forsa

  Menntun

  Starfsferill

      Ritstrf

      Anna                                                                   

              

Bkur

Ritgerir

Greinar

Handrit og tvarps- ttir

 

Lnasjur fjrutu r

LNASJUR SLENSKRA NMSMANNA

- Nmsln og nmsstyrkir 20. ld eftir Fririk G. Olgeirsson. LN, Reykjavk 2001. 253 bls., myndir, tflur, lnurit.

UPPHAFI essarar lsilegu bkar gerir stuttlega grein fyrir astu eirra er fru sklanm, heima og erlendis, fyrri ldum og tekur nmsgu Hannesar orsteinssonar, sar jskjalavarar, sem dmi um ftkan alupilt sem "braust til mennta", eins og a var stundum kalla. Vst er saga Hannesar harla srstk, ekki sst fyrir sk a hann var svo lnssamur a sklasveinar vi Lra sklann Reykjavk buust til a greia gtu hans. Ef ekki hefi komi til eirrar venjulegu nmsastoar er nsta vst a Hannes hefi aldrei skla komist, hva langsklanm. hpi stuningsmanna Hannesar hefur a llum lkindum veri annar blftkur sveitapiltur sem kostai sig sjlfur til nms, lauk stdentsprfi og sar doktorsprfi fr Hafnarhskla og starfai lengst af vi stofnun, dr. Valtr Gumundsson.

Sgu essara tveggja manna m hafa sem dmi um ftka sveitapilta sem "brutust til mennta" bkstaflegri merkingu. eir voru hinn bginn engan veginn dmigerir fyrir slendinga sem gengu menntaveginn essum tma ea fyrr, og reyndar ekki fyrir fyrri heimsstyrjld. eir sem ttu kost sklagngu eim tma voru flestir synir embttismanna ea efnaflks, ea nutu stunings velmegandi ttingja. Engin opinber nmsasto var fanleg essum tma nnur en ftkleg sklalmusa og svo Garstyrkur egar til Kaupmannahafnar var komi. A ru leyti var flk a kosta nm sitt sjlft og a var ekki fri nema rfrra.

Fririk G. Olgeirsson gerir a minni hyggju rtt v a fjalla stuttlega um astur slenskra nmsmanna fyrri t inngangi essarar bkar. Opinber nmsasto er sjlfu sr ekki sjlfgefin, tt margir virist n lta svo , og spurning hvort ekki hefi mtt fjalla tarlegar um astur fyrri t, ekki vri nema til ess a sna enn skrar hver bylting hefur ori essum efnum 20. ld.

Me stofnun Hskla slands ri 1911 tk fyrst a rla v a stdentar ttu kost styrkjum og sar lnum mean nmi st. S asto kom vissulega mrgum vel en var afar takmrku, nnast sktulki, og a var ekki fyrr en me stofnun Lnasjs stdenta ri 1952 a umtalsver hreyfing komst essi ml. S sjur starfai til 1961. var LN stofnaur, ekki sst fyrir forgngu dr. Gylfa . Gslasonar, verandi menntamlrherra, og tt sjurinn hafi gengi gegnum margvslegar hremmingar og erfileika fjra ratugi, sem hann hefur starfa, hefur hann smm saman vaxi og dafna og er n flugri en nokkru sinni fyrr. hefur hlutverk hans einnig aukist og veitir hann n nemendum ru nmi en hsklanmi einnig stuning.

Bkin, sem hr er til umfjllunar, er samin a tilhlutan stjrnar LN og rekur sgu sjsins fr upphafi og til loka rsins 2000. ll er s saga rkilega og skilmerkilega sg. Hfundur rekur sgu sjsins greinargan htt, skrir fr lagasetningu um starfsemi hans msum tmum, stjrnum og vinnureglum, segir fr samskiptum vi viskiptavini og rir tarlega og skrir erfileika sem oft hlutust af stugleika og kyrr slensku efnahagslfi 7. og 8. ratugnum. rei hver holskeflan af annarri yfir sjinn, stjrnendur hans, starfsflk og viskiptavini og uru llum til angurs og vandra. Stundum hldu tlnareglur ekki vegna stugleikans, en uru reltar ur en r komst til framkvmda, og fyrir kom a stjrnvld gripu til rstafana sem komu illa vi alla sem a mlefnum sjsins komu.

essi bk er athyglisver fyrir missa hluta sakir. Hr er fyrsta skipti, svo mr s kunnugt, rakin saga opinberrar nmsastoar slandi og er a v gur fengur. Endalaust m deila um hve mikil slk asto eigi a vera, hvaa formi, hverjir eigi a njta hennar - jafnvel hvort hn eigi yfirleitt a vera fyrir hendi. ar er vitaskuld komi a grundvallarspurningu en n munu flestir sammla um a nmsasto, og hn heldur rausnarleg, veri a vera boi ef jin anna bor eigi a njta menntunar sama htt og ngrannajir.

annan sta ykir mr essi bk athyglisver fyrir sk a hr er saga fjrmlastofnunar og ingar hennar jlfinu brotin til mergjar. Allt of lti hefur hefur veri gert af slku slenskri sguritun fram til essa og engu lkara en menn hafi stundum veri ragir vi a fst vi peningasgu sem svo m kalla. Vonandi boar essi bk betri t essum efnum en saga fjrmlastjrnar og fjrmlalfs hltur a vera einn undirstutturinn jarsgunni. Hr landi er s ttur a mestu leyti rannsakaur enn.

Eins og vnta m um rit fr hendi essa hfundar er etta gtlega sami. Hann kemur efninu vel til skila og snir glggt hve miklu hlutverki LN hefur gegnt slensku menntalfi undanfarna ratugi. Mun snnu nr a flestir eirra sem viskipti hafa tt vi sjinn eigi honum nokku gott upp a inna, lka eir sem stundum hafa blva honum hstfum.

Jn . r

Morgunblai 8. jn 2001.
 

 

 

Heimasa Fririks G. Olgeirssonar sagnfrings.