Trķastķmabiliš

   Žaš fyrsta var Trķastķmabiliš sem spannaši 37 milljón įr eša frį žvķ fyrir 245 milljón įrum til 208 milljón įrum. Žęr tegundir sem voru rķkjandi į žessum tķma voru Skögulešlur og Skoltešlur. Žessi skrišdżr voru skyld en höfšu ólķka lifnašarhętti. Ešlurnar voru mjög lķkar spendżrum nśtķmans, žó skrķtiš sé. Žessar tvęr tegundir lifšu žar sem nś er Afrķka og S-Amerķka.
    Skögulešlan var jurtaęta og lifši hśn į burknum og runnum żmiskonar. Skögulešlan var mjög lķtil ekki stęrri en köttur. Er nafniš dregiš af tveim litlum en greinilegum skögultönnum sem voru ķ efri skolti ešlunar.
    Skoltešlan var hins vegar kjötęta og lifši hśn į smęrri ešlum og hugsanlega į hręjum. Skoltešlan var svipuš aš stęrš og ślfur og gat oršiš allt aš 2 m į lengd. Skoltešlan var hugsanlega meš heitt blóš lķkt og spendżr. Žaš sem skilur Skoltešluna frį spendżrum eru kjįlka- og eyrnabeinin. Skögulešlan og Skoltešlan dóu śt ķ lok Trķastķmabilsins.
   Fyrstu eiginlegu risaešlurnar fóru aš dreifa sér um heiminn um žaš leyti sem Trķastķmabilinu lauk. Žį komu fram tvęr ęttir annars vegar Prosauropods og hins vegar Theropods og voru žetta 5 tegundir. 2 jurtaętur og 3 kjötętur. Ętla ég aš fjalla um 4 žeirra.
    Plateosaurus tilheyrir Prosauropods ęttinni og er hśn talin vera fyrsta stóra jurtaętan. Hśn lifši į burknum og pįlmum. Plateosaurus var stór, hįtt ķ 4 m į hęš og var 8 m į lengd. Hśn hafši öflugan hala sem hśn notaši til aš halda jafnvęgi og til aš hrekja frį rįndżr. Plateosaurus var dreifšur um Evrópu fyrir u.ž.b. 200 milljón įrum žegar loftslagiš var heitt og žurrt svipaš og ķ eyšimörk. Plateosaurus var nįskyld Sauropods ęttinni.
    Herrerasaurus eša Kjįlkaešla tilheyrir Theropods ęttinni. Žessi frumstęša kjötęta var dreifš um S-Amerķku į seinni hluta Trķastķmabilsins fyrir meira en 200 milljón įrum. Kjįlkaešlan var smįvaxin ekki hęrri en 2 m og var 3 m į lengd. Kjįlkaešlan gekk į afturfótunum og var bżsna frį į fęti. Svo notaši hśn framhandleggina sem höfšu beittar klęr til aš halda brįšinni kyrri mešan hśn drap hana. Kjįlkaešlan lifši į skrišdżrum og smį ešlum.
    Staurikosaurus tilheyrir Theropods ęttinni og er hśn talin vera sś allra fyrsta kjötęta mešal risaešlna og var frumstęšust af žeim öllum. Staurikosaurus var smįvaxin ekki hęrri en 1,8 m og var tępir 2 m į lengd og vóg 30 kg. Žessi léttbyggša kjötęta var meš sterka kjįlka og beittar tennur. Hśn lifši į litlum skrišdżrum. Staurikosaurus gekk į afturfótunum og gat žvķ nįš töluveršum hraša. Svo notaši hśn framhandleggina sem höfšu beittar klęr til aš halda brįšinni kyrri mešan hśn įt. Staurikosaurus var dreifšur um S-Amerķku į Trķastķmabilinu.
   Žessar 5 tegundir žróušust ķ lok Trķastķmabilsins og mį sjį skyldleikatengsl milli tegundanna į Trķas- og tegundanna į Jśratķmabilinu.

Jśratķmabiliš

   Jśratķmabiliš er nęst ķ röšinni sem spannaši 63 milljón įr eša frį 208 milljón įr til 145 milljón įr. Į žessum tķma voru risaešlurnar rķkjandi. Į Jśratķmanum voru 6 ęttbįlkar sem skiptust ķ Stegosaurs, Ankylosaurs, Theropods, Ornithopods, Prosauropods og Sauropods. Žaš er žegar bśiš aš greina 22 tegundir sem tilheyra žessum ęttum, og ętla ég aš fara nįnar śt ķ 6 žeirra.
    Stegosaurus eša kambešla tilheyrir Stegosaurs ęttinni. Er nafn ešlunnar dregiš af plötum į baki hennar sem mynda tvęr rašir af kömbum. Og enn žann dag ķ dag eru vķsindamenn aš reyna aš įtta sig į žvķ til hvers ešlan notaši žessa kamba og eru uppi margar hugmyndir og nefni ég tvęr, annars vegar er tališ aš ešlan hafi notaš plöturnar til aš tempra lķkamshitann og hins vegar er tališ aš ešlan hafi notaš plöturnar sem varnartęki. Kambešlan var stór jurtaęta sem gat oršiš allt aš 9 m į lengd og allt aš 5 m į hęš og vóg 2 tonn. Ašal fęša Kambešlunnar er talin hafa veriš burknar og köngulpįlmar. Kambešlan hafši góšar varnir eins og margar ašrar jurtaętur. Hśn hafši öflugan hala og aftast į honum voru fjórir gaddar sem hśn sló til óvinar sķns, eins og įšan kom fram er hugsanlegt aš hśn hafi notaš plöturnar į baki sķnu til aš hrekja burt rįndżr. Žess mį geta aš heilinn ķ Kambešluni var ekki stęrri en valhneta. Kambešlan var dreifš um N-Amerķku į seinni hluta Jśratķmabilsins.
    Dilophosaurus eša Drekaešla tilheyrir Theropods ęttinni. Drekaešlan var mešal stór kjötęta svona um 6 m į lengd og tępir 3 m į hęš og vóg ½ tonn. Žessi ešla skaut upp kollinum fyrir rśmlega 200 milljón įrum. Hśn hafši sterkbyggša afturfętur sem voru tilvaldir til hlaupa. Tališ er aš Drekaešlan hafi veriš hręęta žvķ kjįlkarnir viršast vera fķngeršari ķ henni mišaš viš ašra Teropoda. Drekaešlan var dreifš um N-Amerķku į fyrri hluta Jśratķmabilsins.
    Brachiosaurus eša Žórsešlubróšir var risa jurtaęta, allt aš 25 m į lengd og 17 m į hęš og vóg allt aš 90 tonn. Og vegna stęršar sinnar er tališ aš hśn hafi ekki įtt neina óvini og ef svo vildi til aš henni vęri ógnaš hafši hśn öflugan hala til aš hrekja burt rįndżr. En žrįtt fyrir stęrš sķna er tališ aš hśn hafi nįš allt aš 25 km hraša į klst. Er tališ aš Žórsešlubróšir hafi lifaš į risafurum og köngulpįlmum. Žórsešlubróšir var dreifšur um Afrķku og N-Amerķku į seinni hluta Jśratķmabilsins.
    Compsognathus eša Žvengešla tilheyrir Theropods ęttinni og er žetta smęsta fullvaxna risaešla sem fundist hefur. Žvengešlan var ekki stęrri en hani, var rśmir 60 cm į lengd og vóg 3,6 kg. Žrįtt fyrir stęrš sķna var Žvengešlan ekkert gęludżr žvķ žetta var grimm kjötęta sem var spretthörš og hafši beittar tennur og telja menn aš hśn hafi lifaš į skordżrum, skrišdżrum og froskum. Hauskśpan į Žvengešlunni gefur til kynna aš ešlan hafi veriš meš stór augu sem hjįlpušu til viš aš finna brįš. Žaš er tvennt sem angrar vķsindamenn enn žann dag ķ dag annars vegar er įgreiningur milli manna um notagildi framhandleggjanna žvķ ekki eru žeir geršir til gangs né hlaups og fingur ešlunnar eru ekki sérlega góšir til aš taka um brįš. Hins vegar er žaš beinagrind ešlunnar en hśn į margt sameiginlegt meš beinagrind fugla og eru žvķ vķsindamenn enn aš leita aš vķsbendingu um gerš beinagrindarinnar. Žvengešlan var dreifš um Evrópu į seinni hluta Jśratķmabilsins.
    Archaeopteryx eša Öglir (Ešlufugl) tilheyrir Theropods ęttinni og er tališ aš hann sé forfašir allra nślifandi fugla. Archaeopteryx var svipašur į stęrš og krįka. Tališ er aš Öglir hafi lifaš į skordżrum og litlum skrišdżrum. Vķsindamenn greinir į um hvort Öglir hafi flogiš, sumir telja aš fuglinn hafi hlaupiš ķ staš žess aš fljśga žvķ fętur fuglsins voru langir og sterkir. Enn ašrir segja aš fuglinn hafi flogiš žvķ fjašrirnar eru svipašar og į nśtķma fugli. Öglir hafši gogg eins og ašrir fuglar en goggurinn var ašeins öšruvķsi žvķ Öglir hafši tennur sem hefur komiš sér vel į veišum. Einnig hafši Öglir dįlķtiš sem ašeins einn fugl hefur enn ķ dag og žaš eru 3 klęr į vęngjunum. Žessar klęr voru trślega notašar af ungvišinu sem nżtti žęr til aš komast ferša sinna ķ trjįnum. Archaeopteryx var dreifšur um Evrópu į seinni hluta Jśratķmabilsins.
    Barosaurus tilheyrir Sauropods ęttinni. Barosaurus er stęrsta dżr sem hefur gengiš į jöršinni. Žessi ešla var tępir 20 m į hęš og varš allt aš 30 m langur og vóg ca. 70 tonn. Barosaurus var jurtaęta og žurfti žvķ aš éta bżsna mikiš dag hvern. Barosaurus lifši į hverslags jurtum allt frį burknum til risafura. Barosaurus var stór en jafnvel enn stęrri žegar hśn stóš į afturfótunum og er tališ aš hśn hafi ógnaš rįndżrum žannig. Barosaurus var dreifšur um Afrķku og N-Amerķku į seinni hluta Jśratķmabilsins.
   Ķ lok Jśratķmabilsins dóu sumar tegundirnar śt en ašrar tegundir žróušust įfram.

Krķtartķmabiliš

   Krķtartķmabiliš var blómaskeiš risaešlanna sem spannaši 80 milljón įr eša frį žvķ fyrir um 145 milljón įrum sķšan til 65 milljón įrum sķšan. Loftiš į Krķtartķmanum var heitt og rakt. Stórar plöntur eins og fręburknar og köngulpįlmar höfšu vaxiš um langan aldur, en nżjar plöntur voru smįm saman aš taka viš. Žaš voru bęši blómplöntur og tré. Į Krķtartķmanum var fjölbreytni risaešlanna meiri en nokkru sinni fyrr og skżr merki um framžróun. Stóru ferfęttu jurtaęturnar voru enn į stjįi, en žeim fór sķfękkandi og nżjar tegundir af jurtaętum komu ķ žeirra staš. Į žessum tķma voru 7 ęttbįlkar og samtals 39 tegundir.
   Žessir ęttbįlkar skiptust ķ Stegosaurs, Ankylosaurs, Theropods, Ornithopods, Pachycephalosaurs, Ceratopsians og Sauropods. En ég ętla aš fjalla um 6 tegundir.
    Tyrannosaurus Rex eša Gramešla tilheyrir Theropods ęttinni. Gramešlan er stęrsta kjötęta sem hefur stķgiš fęti jöršina allt aš 15 m į lengd og 12 m į hęš og vóg 7 tonn. Gramešlan hafši mjög sterka afturfętur og gat hlaupiš į allt aš 30 km hraša į klst. Mį geta žess aš hauskśpan er um 2 m į lengd og tennurnar eru um 18 cm langar, hannašar til aš rķfa ķ sig kjöt. Gramešlan hafši lķka litla framhandleggi meš tveimur klóm į. Žessir handleggir voru svo litlir aš žeir nįšu ekki upp ķ kjaft dżrsins en žó telja vķsindamenn žį hafa getaš lyft mörg hundruš kķlóum. Gramešlan lifši į margskonar ešlum en žó ašallega į Andarešlum, Nashyrningsešlum og hugsanlega hręjum. Gramešlan var dreifš um Asķu og N-Amerķku į seinni hluta Krķtartķmabilsins.
    Iguanodon eša Gręnskegla tilheyrir Ornithopods ęttinni. Gręnskeglan var stór jurtaęta, allt aš 9 m į lengd og 10 m į hęš og vóg 5 tonn. Gręnskeglan var meš sterkbyggša afturfętur og er tališ aš hśn hafi gengiš į tįnum lķkt og kattadżr ķ dag. Gręnskeglan hafši mjög sérstakar hendur sem hśn notaši bęši til aš halda į fęšu og til aš verja sig, žvķ ķ staš žumals var gaddur. Gręnskeglan lifši į blómplöntum og öšrum trjįtegundum og er hśn jafnframt fyrsta jurtaętan sem tuggši fęšuna. Gręnskeglan var dreifš um Afrķku, Evrópu og N-Amerķku į fyrri hluta Krķtartķmabilsins.
    Triceratops eša Nashyrningsešla var stór jurtaęta allt aš 9 m į lengd og tępir 6 m į hęš og vóg 11 tonn. Žessi risaešla er žekktust fyrir hornin sķn sem hśn notaši til aš verja sig. Einnig notaši hśn hornin til aš berjast viš dżr af sömu tegund. Hornin voru žrjś og meters löng nema žaš sem var fremst į ešlunni en žaš var hįlfur meter. Nashyrningsešlan gat nįš allt aš 35 km hraša į klst, og gat žvķ aušveldlega hlaupiš af sér rįndżr. Nashyrningsešlan lifši į blómplöntum, burknum, laufum og trjįgreinum. Fremst į munni ešlunnar var einskonar goggur sem ešlan notaši t.d. til aš klippa ķ sundur og mylja greinar. Nashyrningsešlan var dreifš um N-Amerķku į seinni hluta Krķtartķmabilsins.
    Euoplocephalus eša Gaddygli tilheyrir Ankylosaurs ęttinni og er hśn žekktust fyrir sķna mikilfenglegu brynju. Gaddygliš var ekkert smįręši, tępir 4 m į hęš og var um 6 m į lengd og vóg 2 tonn. Gaddygliš var jurtaęta og lifši hśn į lįvöxnum gróšri t.d. burknum og blómplöntum. Eins og įšan kom fram var ešlan mjög vel varin, lķkami ešlunnar var allur žakinn plötum lķkt og į beltisdżri og og ekki nóg meš žaš žvķ hśn var lķka alžakinn hornum og į halanum var einskonar sleggja sem var allt aš 1 m ķ žvermįl. Ešlan var žvķ vel varin gegn rįndżrum. Ef svo vildi til aš žaš vęri rįšist į hana gat hśn stórslasaš og jafnvel drepiš óvin sinn meš sleggjunni. Gaddygliš var dreifš um A-Asķu, N-Amerķku, Įstralķu og Antartķku į seinni hluta Krķtartķmabilsins.
    Pachycephalosaurus eša Skallešla tilheyrir Pachycephalosaurs ęttinni og er haus ešlunnar eitt helsta einkenni hennar. Skallešlan var jurtaęta sem gat oršiš allt aš 10 m į hęš og var tępir 5 m į lengd og vóg ca. 5 tonn. Hśn lifši į margskonar jurtategundum s.s. blómplöntum, runnum og trjįgróšri. Skallešlan var meš bungu į hausnum sem var śr gegnheilu beini sem varš allt aš meters žykk. Ešlan notaši bunguna til aš stanga keppinauta um fengitķmann og ķ barįttunni um yfirrįšasvęši. Einnig varši ešlan sig meš žvķ aš stanga óvini sķna. Fremst į hausi ešlunnar voru tvö lķtil horn sem einnig voru notuš ķ varnartilgangi. Skallešlan var dreifš um N-Amerķku į seinni hluta Krķtartķmabilsins.
    Velociraptor eša Snarešla tilheyrir Theropods ęttinni. Snarešlan var mešal stór kjötęta sem varš um 3 m į hęš og var tępir 2 m į lengd og vóg ca. 60 kg. Snarešlan er talin hafa nįš allt aš 50 hraša į klst. Hśn var meš sterkbyggša afturfętur og gat žvķ trślega nįš žessum hraša. Į sinn hvorum fętinum var stór kló og er tališ aš Snarešlan hafi stokkiš į brįš sķna og lęst klónum ķ hana og haldiš sér žannig į mešan hśn drap brįšina. Einnig halda menn žvķ fram aš Snarešlan hafi veitt ķ hópum og žęr hafi drepiš brįšina žannig aš žęr skįru hana alla upp og leyfšu svo brįšinni aš blęša śt. Framhandleggirnir voru ekki sķšur vel bśnar vopnum en afturfęturnir žvķ į hvorri hendi voru 3 klęr. Snarešlan hafši lķka sterka kjįlka og beittar tennur. Snarešlan lifši į margskonar brįš allt frį smį ešlum til stóru grasbķtanna eins og Gallimimus og Psittacosaurus. Snarešlan var dreifš um Asķu į seinni hluta Krķtartķmabilsins.
   Ķ lok Krķtartķmabilsins hurfu allar risaešlurnar af sjónarsviši jaršar og eftir žaš hófst tķmi spendżranna.

Śtdauši risaešlanna ?

   Ķ dag veit enginn af hverju risaešlurnar dóu śt en jaršfręšingar og ašrir vķsindamenn hafa sett fram fjölmargar kenningar um śtdauša žeirra og ętla ég aš fara nįnar śtķ nokkrar kenningar sem hafa skotiš upp kollinum į sķšast lišnum įrum.
   Sś fyrsta er Loftsteinskenningin, samkvęmt henni įtti stór loftsteinn aš hafa rekist į jöršina. Vķsindamenn sem höfšu veriš aš rannsaka 65 milljón įra gömul jaršlög tóku eftir mjög žykku lagi af iridķum sem er mjög sjaldgęft efni į jöršinni en hins vegar er mikiš af žvķ ķ loftsteinum. Vķsindamenn töldu aš stór loftsteinn sem hefši veriš allt aš 10 km ķ žvermįl hafi rekist į jöršina žar sem nś er Mexikóflói. Viš įreksturinn žyrlašist mikiš ryk śtķ andrśmsloftiš sem skyggši į sólina ķ mörg įr. Žaš hefši žżtt aš hitastigiš į jöršinni hefši lękkaš verulega og aš plöntur hefšu drepist og mörg dżr hefšu soltiš eša drepist śr kulda.
   Nęstar ķ röšinni eru Vešurfarskenningin og Sjśkdómskenningin. Sumir sérfręšingar halda žvķ fram aš ķ lok žess tķmabils sem risaešlur lifšu į hafi įtt sér staš loftlagsbreytingar sem uršu žess valdandi aš sumrin uršu heitari og veturnir kaldari sem getur hafa valdiš dauša risaešlanna sem gįtu ekki lifaš viš svo breyttar ašstęšur.
   Hin er Sjśkdómskenningin en samkvęmt henni voru höfin į milli meginlandanna mjög grunn sem varš til žess aš žaš myndušust brżr milli meginlandanna og žaš hafi haft ķ för meš sér aš risaešlurnar gįtu fariš į milli meginlandanna og boriš į milli sķn żmsa sjśkdóma sem leiddu hinar żmsu tegundir til dauša.
   Sś žrišja er kölluš Eggjažjófakenningin en samkvęmt henni er tališ aš fyrir u.ž.b. 65 milljón įrum hafi lķtil spendżr svipuš rottum tekiš upp į žvķ aš éta risaešluegg. Sérfręšingar telja aš spendżrin hafi étiš į nóttinni žvķ žį gįtu risaešlurnar ekkert gert vegna kulda. Žaš er aš segja ef žęr hefšu haft umhverfisheitt blóš.
   Sś fjórša og sķšasta er Eiturplöntukenningin en samkvęmt henni telja sérfręšingar aš fram hafi komiš nż tegund af blómplöntum sem voru eitruš risaešlum og žegar jurtaęturnar dóu śt hlutu kjötęturnar aš hafa fylgt ķ kjölfariš og soltiš ķ hel.
   Žó hefur enginn fundiš sönnun sem gęti stutt žessa kenningu.
   Menn eiga enn langt ķ land meš aš sanna hinn dularfulla śtdauša sem įtti sér staš fyrir u.ž.b. 65 milljón įrum.